Άβολες αλήθειες

Καθώς εξασφαλίσαμε τη νέα δόση, μας μείωσαν το χρέος και αποφύγαμε -μάλλον οριστικά -τον κίνδυνο της δραχμής, ήρθε η στιγμή να ασχοληθούμε λίγο με τις προϋποθέσεις για την επανεκκίνηση της οικονομίας, τον κρυφό πόθο του πολιτικού συστήματος, μήπως και γλιτώσουμε τα χειρότερα. Τα τελευταία τρία χρόνια έχουμε ακούσει σχεδόν τα πάντα ως πιθανή λύση: πετρέλαιο, σπάνιες γαίες, το δρόμο της Αργεντινής, της Ισλανδίας, της Ονδούρας, την αγροτική παραγωγή και πολλά άλλα. Φυσικά, σε ένα ποστ δεν μπορούμε να κάνουμε ολόκληρη μελέτη για το που πρέπει να στραφεί η χώρα. Μπορούμε πάντως να αναφέρουμε μερικές αλήθειες που το πολιτικό σύστημα και οι δημοσιογράφοι προτιμούν να αγνοούν ή να θυμούνται επιλεκτικά.

Άβολη Αλήθεια Νο 1: Η κλίση της ανάπτυξης είναι κατωφερής

Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι η ανάπτυξη προχωρά από επάνω προς τα κάτω: από τις δημοκρατικές στις αυταρχικές χώρες, από τις πόλεις στην ύπαιθρο, από τους μορφωμένους στους λιγότερο μορφωμένους, από τους ειδικευμένους στους ανειδίκευτους, από τα εύκρατα κλίματα στα ακραία κοκ. Αυτή η διαπίστωση είναι στη χώρα μας πολιτικά ενοχλητική γιατί κονιορτοποιεί όλο το "κήρυγμα" των τελευταίων δεκαετιών από το σχολείο και την τηλεόραση: ότι οι πόλεις είναι ζούγκλα και το χωριό παράδεισος, ότι ο δρόμος σε μαθαίνει περισσότερα από το πανεπιστήμιο, ότι δεν πειράζει αν κάποιες κοινωνικές ή επαγγελματικές τάξεις παρανομούν εφόσον "πεινάνε" και άλλα παρόμοια. 

Το επόμενο διάστημα θα ακούσουμε πολλά για την ανάπτυξη που θα έρθει από τις διάσπαρτες μικρές επιχειρήσεις ή από κάποια βουνοκορφή της Πίνδου ή από πολλούς ΔΥ που -ευτυχώς -δεν απολύθηκαν και θα κάνουν τζίρο στην αγορά. Αντίθετα, δε θα ακούσουμε πολλά για τα καλύτερα κομμάτια της κοινωνίας που μεταναστεύουν μαζικά στο εξωτερικό ή τις πολυεθνικές που φεύγουν. Αν τέτοιες απόψεις επικρατήσουν τελικά, να ξέρετε ότι έχουμε χάσει ένα ακόμη τρένο εξαιτίας του λαϊκισμού.

Την κατωφερή κλίση της ανάπτυξης την ξέρει πολύ καλά ο ανεπτυγμένος κόσμος και τη χρησιμοποιεί. Την μαθαίνουν πλέον οι BRICS, γι' αυτό συγκλίνουν ταχέως με τον προηγούμενο. Ακόμη και στην Ελλάδα, όποιος ζει από τη δουλειά του ξέρει πολύ καλά που συμφέρει να επενδύσει τα χρήματα του και που πιάνεται κορόιδο. Οι μόνοι που δεν παραδέχονται αυτή την άβολη αλήθεια είναι ορισμένοι πολιτικοί και συνδικαλιστές, οι οποίοι ζουν μια χαρά από τους φόρους μας, όσες αερολογίες και να πουν. 

Άβολη Αλήθεια Νο 2: Η κυριαρχία στο χώρο είναι απαραίτητη

Κτηματολόγιο, Εγνατία Οδός, Ε-65, Ιόνια Οδός και άλλα μεγάλα έργα, είτε δεν έχουν ολοκληρωθεί, είτε βρίσκονται ακόμη επί χάρτου. Η απόσταση πχ Καλαμάτας -Αλεξανδρούπολη ή Θεσσαλονίκη - Κωνσταντινούπολη παραμένει μεγάλη, το σιδηροδρομικό δίκτυο μισό, τα αεροδρόμιά μας ελάχιστα ανταγωνιστικά. Όλα αυτά δημιουργούν μεγάλο πρόβλημα στα έξοδα και την πελατεία των επιχειρήσεων -και, κατ' επέκταση  στις προσλήψεις, τις αυξήσεις, την καινοτομία κλπ.

Τα πράγματα γίνονται χειρότερα από τη μορφολογία της χώρας. Πολλά βουνά, πολλά νησιά, μεγάλη διάβρωση στο έδαφος, μεγάλη βιοποικιλότητα (επομένως, πολλές προστατευόμενες περιοχές).... Όλα αυτά μας εξασφαλίζουν ιδανικές καλοκαιρινές διακοπές αλλά ανεβάζουν πολύ το κόστος των βασικών υποδομών. Επομένως, χρειάζεται αυστηρή ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Τα διάσπαρτα στρατόπεδα, νοσοκομεία, Τεχνολογικά Πάρκα (με τη μορφή που λειτουργούν), ΑΕΙ και ΤΕΙ έχουν υψηλό κόστος συντήρησης και αφαιρούν πόρους από τις υπό κατασκευή βασικές υποδομές. Η φορολογική αμνηστία αφαιρεί κι αυτή πόρους, όπως και η συντήρηση κηφήνων (όχι όλοι αλλά πολλοί) στα κόμματα και το Δημόσιο. 

Η κυριαρχία στο χώρο δεν οδηγεί νομοτελειακά στην ανάπτυξη. Απλά αίρει ένα σοβαρό εμπόδιο. Δηλαδή είναι αναγκαία αλλά μη ικανή από μόνη της συνθήκη.

Άβολη Αλήθεια Νο 3: Χρειάζεται καθετοποίηση

Η καθετοποίηση περιλαμβάνει κάλλιστα και τις συμπράξεις και δε χρειάζεται να έχει τη "σκληρή" μορφή που είχε παλαιότερα. Η ουσία της έχει να κάνει με τη γραμμή παραγωγής. Απλά και φτηνά προϊόντα των υποκατασκευαστών συνδυάζονται από τον κατασκευαστή και δίνουν ακριβά προϊόντα. Πχ μηχανή, σασί, λάστιχα και μερικά άλλα προϊόντα μας δίνουν το αυτοκίνητο.

Το παράδειγμα είναι τυχαίο. Η Ελλάδα μπορεί να είναι μικρή αγορά για να παράγει αυτοκίνητα, ο εμπορικός στόλος όμως ίσως είναι αρκετός για να στηρίξει ανταγωνιστικά ναυπηγεία. Ή οι, ούτως ή άλλως υψηλές, αμυντικές δαπάνες ίσως να μπορούν να στηρίξουν ανταγωνιστικά υποσυστήματα όπλων (με έντονη γραφή το "υπό" στα υποσυστήματα). Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει μια "αιχμή" στην αγορά με πολλές "προς τα πίσω" συνδέσεις που δημιουργούν πολλά εισοδήματα και θέσεις εργασίας.

Δεν πρόκειται για λατρεία στο γιγαντισμό. Οι μικρές αυτόνομες επιχειρήσεις είναι πολύτιμες για την κοινωνική συνοχή αλλά έχουν συγκεκριμένα όρια: παράγουν προϊόντα μικρής αξίας, δεν μπορούν να καινοτομήσουν εύκολα, συχνά καταχρώνται ασφαλιστικές εισφορές και υπερωρίες -και τις θερινές διακοπές -των εργαζομένων. Αντίθετα, οι μεγάλες επιχειρήσεις έχουν περισσότερες δυνατότητες και αντοχές σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Το ιδανικό μέγεθος μιας επιχείρησης ποικίλει, ανάλογα με το αντικείμενο. Πχ τα εκλεκτά κρασιά χρειάζονται μεσαίου μεγέθους επιχειρήσεις. Τα αεροπλάνα χρειάζονται μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις. Ήδη τα καταφέρνουμε με το γιαούρτι αλλά δεν αρκεί. Χρειάζονται περισσότερα προϊόντα.

Είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι οι πλούσιες χώρες με ανάλογα με εμάς δημογραφικά μεγέθη έχουν εξαιρετικά καθετοποιημένες οικονομίες, όπως η Ολλανδία, η Ελβετία, η Δανία (του Βορρά, όχι του Νότου) ή η Σουηδία. Δεν το λέω ως "υπόδειγμα" που "πρέπει" να ακολουθήσουμε οι κακόμοιροι  Βαλκάνιοι αλλά ως συμπέρασμα της διεθνούς εμπειρίας που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.

Η καθετοποίηση είναι δύσκολη υπόθεση. Προϋποθέτει όραμα, πειραματισμό, αποτυχίες και μια διαρκή περιέργεια για το καινούριο και το διαφορετικό. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, δύσκολα θα τον πετύχει μια κρατική ή ημι-κρατική επιχείρηση.

Προς αποφυγή παρεξηγήσεων: Το "φούσκωμα" των ημετέρων με κρατικά συμβόλαια, με "φωτογραφικές" τροπολογίες νομοσχεδίων, με θαλασσοδάνεια κλπ  δ ε ν  είναι καθετοποίηση, ακόμη κι αν οδηγούν τους ημέτερους σε μεγέθυνση. Η καθετοποίηση έχει να κάνει με τη γραμμή παραγωγής. Αν από φτηνά προϊόντα δεν παράγουμε σύνθετα και ακριβά προϊόντα η Ελλάδα θα παραμείνει μια φτωχή περιφέρεια της ΕΕ.

Άβολη Αλήθεια Νο 4: Χρειάζεται περισσότερη εξειδίκευση, όχι λιγότερη

Υπάρχουν τρία στάδια για την ειδίκευση: το ακαδημαϊκό υπόβαθρο, η επαγγελματική εμπειρία και η ικανότητα συνεργασίας. Αν και το ελληνικό πανεπιστήμιο είναι πολύ δογματικό και μεταφέρει πολλές άχρηστες πληροφορίες στους νέους (για να δικαιολογηθούν κάποιες θέσεις ΔΕΠ), παρόλα αυτά η θεωρητική γνώση έχει την αξία της. Πχ όταν έχεις πονόδοντο, πας σε ορθοπεδικό; Και όμως, ιδίως στις πολυτεχνικές και τις οικονομικές σχολές, με τα επαγγελματικά δικαιώματα γίνεται ένας χαμός, με τον καθένα να μπορεί να δηλώνει "ειδικός" εκεί που δεν είναι.

Η επαγγελματική εμπειρία προσφέρει γνώση αιχμής, ιδίως σε επιχειρήσεις με μεγάλο μέγεθος. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τη δυσπιστία μου στις Πολύ Μικρές Επιχειρήσεις (έχω δουλέψει σε επιχειρήσεις με διάφορους τζίρους και αριθμό εργαζομένων). Το ίδιο ετήσιο  εισόδημα μπορεί να βγει είτε χτίζοντας τη γέφυρα Ρίου Αντίρριου (ως στέλεχος), είτε βγάζοντας οικοδομικές άδειες για μονοκατοικίες. Η τεχνογνωσία όμως δεν είναι η ίδια.

Η ικανότητα συνεργασίας είναι βασικό σημείο αναφοράς και έχει σχέση με το χαρακτήρα και όχι με την κοινωνική θέση ή το μορφωτικό επίπεδο. Δεδομένου πχ ότι η κατασκευή ενός μικροτσίπ χρειάζεται τη δουλειά 150 ειδικών, καταλαβαίνετε ότι κανείς δεν μπορεί μόνος του να δώσει ένα διεθνώς ανταγωνιστικό προϊόν, όσο ικανός κι αν είναι. Στην Ελλάδα, προβλήματα συνεργασίας υπάρχουν παντού: από τους πολιτικούς αρχηγούς και τους τοπ μάνατζερς μέχρι τους κλητήρες. Χρειάζεται ως χώρα να στρέψουμε τους νέους σε μορφές κοινωνικοποίησης που απαιτούν συνεργασία (όπως πχ ο εθελοντισμός), όχι απλή συνύπαρξη, με την ελπίδα ότι σταδιακά η κατάσταση θα διορθώνεται.

Άβολη Αλήθεια Νο 5: Δεν υπάρχουν ανώδυνες λύσεις

Εντάξει, ξέρω: πολλοί έχουν έναν άσσο στο μανίκι. Τα πετρέλαια, τα στρατηγικά μέταλλα, το επαχθές χρέος, ένας νόμος -άρθρο για επανέλθουν οι μισθοί του 2009 και πολλά άλλα που θα κάνουν την κρίση να μοιάζει με μακρινό εφιάλτη. Λυπάμαι αλλά πρόκειται για φαντασιώσεις. Η πραγματικότητα υπαγορεύει δουλειά, δέσμευση στα συμφωνημένα, κεφαλαιοποίηση των επιτυχιών του παρελθόντος (μέλη της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, γεωστρατηγική θέση, μεγάλες πόλεις -για τα δημογραφικά μας μεγέθη -κλπ), διαλλακτικότητα και συνεργασία με τους γείτονές μας, καθαρή και ρεαλιστική στόχευση στη δαπάνη του δημόσιου χρήματος. 

Επίσης, δεν υπάρχουν ιδανικές λύσεις. Πχ κάποια τοπία θα αλλοιωθούν  αν θέλουμε επενδύσεις (και θέσεις εργασίας). Δε χρειάζεται να είναι εργοστάσια, πχ τα ξενοδοχεία, επίσης, αλλοιώνουν τα τοπία. Το θέμα είναι τα εργοστάσια (ή τα ξενοδοχεία) να είναι συγκεντρωμένα και όχι διάσπαρτα, ώστε να αλλοιωθεί ένα μόνο τοπίο και όχι πολλά.

Αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να φτάσουμε στο άλλο άκρο: ανασφάλιστη εργασία, κανένας περιβαλλοντικός όρος, εκμετάλλευση του αδύναμου από τον ισχυρό είναι απαράδεκτα για μια ευρωπαϊκή χώρα... Αν πάντως δε συνειδητοποιήσουμε εγκαίρως τις άβολες αλήθειες, μπορεί, δυστυχώς, αυτή να μείνει η μόνη λύση.

Περνάμε μια περίοδο κατά την οποία υποφέρουν πολλοί. Μπορούμε να προσγειωθούμε στην πραγματικότητα και να αρχίσουμε να βγαίνουμε από το τούνελ. Μπορούμε, επίσης, να φαντασιοκοπούμε μερικά χρόνια ακόμη -έτσι και αλλιώς σε μερικούς πολιτικούς ηγέτες στοιχίζει ελάχιστα, όπως είπα και παραπάνω.

Άβολη Αλήθεια Νο 6: Χωρίς διαφάνεια και λογοδοσία, όλα είναι μάταια

Είναι πολύ πιθανό η οικονομική ανάκαμψη -εφόσον προκύψει -να οδηγήσει σε αναπαραγωγή του μεταπολιτευτικού μοντέλου στην πολιτική και την οικονομία και ο κόσμος της εργασίας να μη δει ευρώ από το μεγάλωμα της πίτας. Είναι αλήθεια ότι η διαφάνεια υπάρχει επί μακρόν, ως σύνθημα. Δεν αρκεί. Δε χρειάζονται ιδιαίτερες αποδείξεις για να συμπεράνουμε ότι η αντικατάσταση του (προβληματικού, έστω) opengov με Μεσσήνιους, κουμπάρους ή άλλους κολλητούς δε βοηθά στη διαφάνεια ούτε τη λογοδοσία. Ούτε η υπονόμευση του Δι@υγεια. Στις ΗΠΑ, το Κογκρέσο ακυρώνει προτάσεις υπουργών από το Λευκό Οίκο εφόσον κριθούν ανεπαρκείς, στην Ευρώπη οι πολίτες είναι πολύ αυστηροί σε θέματα διαφάνειας και λογοδοσίας. Μου αρέσει να πιστεύω ότι σταδιακά οι πολίτες θα απαιτούν και στην Ελλάδα την αξιοποίηση των ικανότερων πολιτών στις δημόσιες θέσεις και οι παλαιοκομματικές λογικές θα συνθλιβούν. Δεν είναι, ωστόσο, καθόλου βέβαιο ότι θα συμβεί.

Οι παραπάνω αλήθειες, ακριβώς επειδή είναι άβολες, άλλες για πολλούς και άλλες για λίγους αλλά ισχυρούς, μάλλον θα αργήσουν να εκτοπίσουν τα βολικά ή τα κατά συνθήκη ψεύδη που λατρεύουμε. Παρόλα αυτά, έκρινα σκόπιμο να τις αναφέρω γιατί πιστεύω ότι είναι χρήσιμο να ακούγονται.

=====================================

Το ιστολόγιο εύχεται σε όλους τους αναγνώστες χρόνια πολλά και ευτυχισμένο το 2013.

Αινίγματα; Ή "τιτιβίσματα";

Διάβασα αυτό σήμερα, το οποίο αποτελεί συνέχεια  αυτού . Εν ολίγοις, ο Πάολο Κοέλιο, σε μια -δυο δηλώσεις του, απαξίωσε πλήρως το έργο του Τζαίημς Τζόυς. Σε άλλες εποχές μάλλον θα περνούσε απαρατήρητο. Οι εφημερίδες θα έγραφαν μια -δυο φορές για το θέμα, η τηλεόραση δε θα ασχολούταν -ασφαλώς -και μόνο στον ειδικό τύπο θα γίνονταν εκτενέστερες συζητήσεις. Σήμερα, όμως, είναι η εποχή του Διαδικτύου. Όλοι μπορούν να έχουν άποψη και να ακούγεται -και ευτυχώς. Όμως, κρίνοντας από την ευκολία που αστήρικτες απόψεις κατακτούν πανεύκολα το Διαδίκτυο, νομίζω πως αξίζει να ασχοληθούμε λίγο. Και για ένα πρόσθετο λόγο. Όλα αυτά μας επαναφέρουν σε ένα βασικό ερώτημα: πως μετράται αξία ενός έργου -και κατ' επέκταση, μιας πρότασης/ άποψης σε οποιαδήποτε μορφή, ως έργο τέχνης, λογοτεχνίας ή δοκίμιο;

Δεν πρόκειται για ασήμαντο ερώτημα. Είναι σαφές ότι το γούστο επηρεάζει τη συμπεριφορά, τις αποφάσεις, ακόμη και την ψήφο, των ανθρώπων τουλάχιστον όσο και η κριτική σκέψη. Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν πάντα λογικά σε κάτι, πολλές φορές αντιδρούν συναισθηματικά ή και παρορμητικά. Το θέμα θα με ενδιέφερε ακόμη κι αν Τζόυς δεν ανήκε στους αγαπημένους μου συγγραφείς επειδή ο Κοέλιο δεν επιτίθεται απλώς σε ένα έργο αλλά σε συγκεκριμένες τεχνικές μυθοπλασίας. Προτιμά ένα ύφος ανάλαφρο που δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει τους άλλους συγγραφείς.

Πρέπει να είναι έτσι; Ο Τζόυς έγραψε τον "Οδυσσέα" με μια πλειάδα αναφορών, χρησιμοποιεί ακόμη και θεατρικές στιχομυθίες και παρτιτούρες, περιγράφοντας μία και μόνη ημέρα από τη ζωή ενός απλού ανθρώπου. Αν το διαβάσεις σαν απλός, "δόκιμος" αναγνώστης, εμβαθύνοντας εκεί που θες εσύ και ό,τι καταλάβεις στο δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης, κερδίζεις αρκετά. Αν το διαβάσεις σαν σπασίκλας που π ρ έ π ε ι να μάθει το μάθημά του, έχεις χάσει. Το έργο παραείναι δύσκολο και εκδικείται όσους θέλουν να το κατακτήσουν δια μιας. Πρωτοποριακές απόψεις που θεωρούν πχ τα φωτορομάντζα ή τις σαπουνόπερες τέχνη έχουν υπάρξει, όμως, εδώ ο Κοέλιο δεν αρκείται να υπερασπιστεί το ποπ, το "ελαφρύ", κάτι που, ίσως, θα ήταν θεμιτό. Θέλει να μας πείσει πως ό,τι απαιτεί προσπάθεια και σκέψη είναι μικρότερης αξίας απ' ό,τι γενικά πιστεύεται.

Δε χρειάζεται να πούμε ότι τέτοιες απόψεις καλλιεργούν, αν δεν αποθεώνουν, την απλοϊκότητα της σκέψης και είναι συγγενείς με πολιτικές, δημοσιογραφικές και άλλες θέσεις που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν αινίγματα και προβλήματα και ότι όλα είναι "θέμα αφήγησης". Όσο πιο εύπεπτο το παραμύθι, τόσο πιο πραγματικό. Στη ζωή δεν χρειαζόμαστε "ξένα σώματα", ούτε ερωτηματικά, αρκούν νοήματα, ιδέες, απόψεις που δε χρήζουν περαιτέρω επεξεργασίας. Όλα είναι στο ίδιο επίπεδο με το παιδικό τραγούδι "Μια ωραία πεταλούδα". Δεν υπάρχουν αβεβαιότητες, ούτε ασάφειες, οι καλοί είναι πάντα καλοί, οι κακοί πάντα κακοί, οι δικοί μας μας αγαπάνε πάντα και κάποιοι άλλοι μας μισούν πάντα και, ποιος ξέρει, για τα προβλήματα αυτού του κόσμου μάλλον θα φταίει ο Διάβολος ή η Νέα Τάξη και τίποτε πιο σύνθετο.

Ενδιαφέρον, όμως, έχει και μια αποστροφή του Κοέλιο: "είμαι μοντέρνος επειδή κάνω το δύσκολο να φαίνεται εύκολο". Και εμείς που νομίζαμε ότι οι μοντέρνοι είναι αυτοί που σπάνε τις κλασικές φόρμες! (Κάποιοι σαν το Τζόυς πχ.) Αλλά ας αφήσουμε στην άκρη τις ταμπέλες. Ο Κοέλιο υποστηρίζει ότι κάνει το δύσκολο να μοιάζει με απλό. Κρίνοντας από τον Αλχημιστή, πάντως, δε μου δημιουργήθηκε καμιά τέτοια εντύπωση. Μάλλον, θα έλεγα, ότι παρουσίαζε το απλό ως έχει. Φυσικά, το λιτό, μπορεί να κρύβει πολλά νοήματα ,όπως πχ συμβαίνει σε έργα του Μπόρχες ή του Πόε. Πάντως, το λιτό είναι διαφορετικό από το απλό. Ελπίζω το επόμενο βιβλίο του Κοέλιο να είναι σαν τον "Οδυσσέα" ή το "Όνομα του Ρόδου", με πολλά επίπεδα, πολλές αναφορές και πυκνότητα νοημάτων και, έτσι, να μας αποστομώσει όλους. (Αν ξέρετε τέτοια έργα του Κοέλιο, σας παρακαλώ να μου συστήσετε κάποιο. Ειλικρινής η παράκληση, όχι ειρωνική.)

Τι μας αρέσει σε ένα έργο; Προσωπικά, ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για τον Τζόυς ή τον Έκο, για το Ραφαέλ ή το Βαν Γκογκ, για τον Όρσον Γουέλς ή το Ζακ Τουρνέ, νομίζω ότι με γοητεύουν τουλάχιστο τα παρακάτω.

Στρατηγική

Το έργο χωρίζεται σε ενότητες, η μετάβαση από τη μία στην άλλη γίνεται χωρίς χάσματα -εκτός αν το χάσμα αξιοποιείται παρακάτω. Η πλοκή δεν είναι προβλέψιμη, δεν υπάρχουν κλισέ, τα γνώριμα εδάφη είναι λίγα. 

Επιρροές

Ο δημιουργός είναι "διαβασμένος" και υπερήφανος γι' αυτό αλλά όχι copycat, ενώ δεν ντρέπεται να δηλώσει με το έργο του που στηρίζεται για να μας δώσει τη δική του άποψη.

Τραγικό στοιχείο

Ακόμη και αν μιλάμε για κωμωδία, το τραγικό στοιχείο οφείλει να είναι παρόν. Πχ στους "Μοντέρνους Καιρούς" ο ήρωας περνά από μύριες δυσκολίες.

Λεπτομέρεια

Οι λεπτομέρειες είναι καλοδουλεμένες, η δουλειά δεν έγινε άρπα -κόλλα -ή, αν έγινε, δε φαίνεται και η "πρόθεση του έργου" δε διαταράσσεται. Αν η δύναμη ενός έργου δεν είναι η λεπτομέρεια, τότε πρέπει να βρίσκεται η ισορροπία αλλιώς -πχ με μια καλή στρατηγική.

Διαχρονικότητα και οικουμενικότητα

 Έργα που έχουν δημιουργηθεί πριν από πολλούς αιώνες ή δεκαετίες και έχουν ακόμη και σήμερα να μας πούνε κάτι, ακόμη κι αν προέρχονται από νεκρούς πολιτισμούς και από άλλους τόπους, οφείλουν πολλά στα προήγουμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε. Αλλά η συνεπαγωγή είναι και αντίστροφη. Κάτι που έχει κοινό σε όλες τις εποχές και σε διαφορετικούς πολιτισμούς, έχοντας περάσει από το κόσκινο της πιο αυστηρής κριτικής, είναι ένδειξη ότι πραγματεύεται σωστά κάποια θέματα.

Φυσικά, δεν έχω αναλύσει όλα τα έργα που μου αρέσουν μέχρι αυτό το βαθμό. Υπάρχουν και έργα  που μπορεί απλά να μου αρέσουν επειδή ταιριάζουν με τις απόψεις μου, αναφέρονται σε θέματα που μ' αρέσει να συζητώ, εναρμονίζονται με το χιούμορ μου, χωρίς, όμως, να φαντάζομαι ότι μου δίνουν κάτι που δε μου δίνουν ή να τα θεωρώ σημαντικά για την εξέλιξη του πολιτισμού μας. Αν, πάντως, ήμουν δημιουργός ο ίδιος, θα πρόσεχα πολύ με ποιον θα ζητούσα από το κοινό να με συγκρίνει.

Πετρέλαιο δια πάσαν νόσον (της οικονομίας)

Ζούμε πάνω από ένα μήνα καύσωνα, έχουμε μπει στον Αύγουστο και πουθενά όρεξη για σοβαρές αναλύσεις. Αντί ανάλυσης ή σχολίων, θα αναφέρω μόνο τρία ιστορικά γεγονότα και θα τα αφιερώσω σε όσους υποστηρίζουν την κήρυξη της ΑΟΖ, βλέποντας τη, στρατηγικά, ως κίνηση -ματ, ως τη μαγική λύση που θα μας κάνει πλούσιους.

Γεγονός 1ο. Μια στρατηγική αποτυχία των πόλεων της Μεγάλης Ελλάδας ήταν ότι είχαν αποκλειστεί από το "κύκλωμα του σιδήρου" στη Δυτική Μεσόγειο, προς όφελος της Καρχηδόνας και των Ετρούσκων. Το αποτέλεσμα ήταν να μειονεκτούν στρατηγικά απέναντι στους αντιπάλους τους και να μην καταφέρουν να ξεφύγουν από την Κάτω Ιταλία. Παρόλα αυτά, έγιναν πλούσιες πουλώντας σιτάρι, κρασί και λάδι.

Γεγονός 2ο. Πριν 160 χρόνια πάρα πολλοί Αμερικανοί μετανάστευσαν στην Καλιφόρνια προσπαθώντας να βρούνε χρυσό. Μερικοί έβγαλαν λίγα χρήματα από το χρυσό. Κάποιοι, πάντως, έγιναν πάμπλουτοι πουλώντας φτυάρια και κασμάδες στους προηγούμενους,

Γεγονός 3ο. Η Ολλανδία ανακάλυψε πετρέλαιο και συγκέντρωσε άφθονο συνάλλαγμα τη δεκαετία του '70, ενώ μεσοπρόθεσμα ο δυναμισμός της οικονομίας της κάμφθηκε -ένα γεγονός που αποκλήθηκε "dutch disease". Χρειάστηκε να περάσουν χρόνια μέχρι να ανακάμψει η οικονομία της -και αυτό σε μια χώρα που είχε βιομηχανία για να επωφεληθεί άμεσα από το πετρέλαιο.

Με τα παραπάνω δε θέλω να πω ότι το πετρέλαιο στο Αιγαίο θα είναι καταστροφή. Αλλά ότι αν δε χτυπηθούν πρώτα η διαφθορά και ο κρατισμός, οι υπόλοιποι δε θα δούμε ούτε ένα ευρώ από τα κέρδη. Ο πλούτος δεν κρύβεται στο υπέδαφος αλλά στους ανθρώπους και την οργάνωσή τους. Δεν υπάρχει ασημένια σφαίρα για την υπανάπτυξη.

Αι γενεαί πάσαι

Έχω ήδη περιγράψει εδώ ότι το ελληνικό πρόβλημα είναι πολυσύνθετο και δεν εξαντλείται στα δημόσια οικονομικά. Τα τελευταία είναι όπως ο πονοκέφαλος σε μια ίωση με πυρετό. Προέρχεται από το βασικό σύμπτωμα και έχει μικρή σχέση με την αιτία.

Ένα βαθύτερο πρόβλημα της χώρας είναι το δημογραφικό. Όχι τόσο το πρόβλημα των μειωμένων γεννήσεων, όσο η διάρθρωση της δημογραφικής πυραμίδας και πως αυτή επηρεάζει τη γενική πορεία της κοινωνίας. Δεδομένου ότι η σημερινή συγκυρία είναι αρνητική θα κατηγοριοποιήσουμε τους εαυτούς μας με βάση τις επιβλαβείς αξίες και συνήθειες που έχουμε, μήπως και γίνει σαφέστερο γιατί κατευθυνόμαστε με ιλιγγιώδη ταχύτητα επάνω σε τοίχο. Υπολογίστε ότι κάθε γενιά εμφανίζεται στον κοινωνικό χώρο στην εφηβεία (κάπου στα δεκαοκτώ οι παλαιότερες, σταδιακά όλο και σε μικρότερες ηλικίες), σφυρηλατεί την ενότητα με βάση τις δυνατότητες επικοινωνίας με τους συνομήλικους και απαιτεί το δικό της μερίδιο στο δημόσιο λόγο, τον εθνικό πλούτο κα. Σχηματοποιώντας τις γενιές, μοιραία θα αδικήσω πολλούς αφού με ενδιαφέρει η σφραγίδα, το αποτύπωμα, της κάθε γενιάς που σίγουρα δεν περιλαμβάνει όλους όσους ανήκουν σε αυτή. Επίσης, το σχήμα προέρχεται από εμπειρικές παρατηρήσεις, έτσι, στις μεγαλύτερες ηλικίες οι περιγραφές είναι πιο χοντροκομμένες και λιγότερο λεπτομερείς.

• Η Γενιά του Πολέμου

Πρακτικά, η Γενιά των παππούδων μας. Περιλαμβάνει, γενικά, όσους γεννήθηκαν μέχρι το 1935, όσους πολέμησαν, τραυματίστηκαν, είδαν φίλους τους να σκοτώνονται, τις οικογένειές τους να υποφέρουν και υποχρεώθηκαν να χτίσουν την Ελλάδα από την αρχή και να την πάνε λίγο πιο πέρα.

Η Γενιά του Πολέμου σφυρηλατήθηκε κυρίως στα καφενεία και τις αυλές των σπιτιών. 

Η Γενιά του Πολέμου ήταν απόλυτη στις κρίσεις της για τους άλλους και σπάνια αναθεωρούσε: ο Α ήταν καλός άνθρωπος, ο Β ήταν φανφαρόνος, ο Γ ρεμάλι και αναξιόπιστος, η Δ αερόμυαλη, η Ε τεμπέλα κοκ. Κάθε σφάλμα που γινόταν γνωστό (απάτη κάθε μορφής, ψέμα, κλοπή κλπ) προσμετρούσε σε βάρος του φταίχτη για πολύ καιρό. Αυτή η συνήθεια τους προφύλασσε από πολλές κακοτοπιές, αν και έκανε καμιά φορά αδικίες αφού εμπόδιζε την εξιλέωση του φταίχτη.

Η γενιά αυτή έχει ελάχιστη πολιτική ή εκλογική σημασία.

• Η Γενιά της Μετανάστευσης

Πάντα οι Έλληνες μετανάστευαν αλλά η συγκεκριμένη γενιά σφραγίστηκε από αυτό το φαινόμενο. Οι περισσότεροι άφησαν την πατρική εστία νωρίς. Άλλοι στα δώδεκα για να πάνε στο Γυμνάσιο, άλλοι στα δεκαπέντε για να πάνε στην Αθήνα ή (σπανιότερα) στη Θεσσαλονίκη, άλλοι στα δεκαοχτώ για Γερμανία, Αυστραλία, ΗΠΑ κα, άσχετα με το αν υπήρχε παράδοση στον τόπο τους στη μετανάστευση ή όχι. Οι εσωτερικοί μετανάστες συνήθως έζησαν τελικά σε κάποια πόλη, ενώ πολλοί μετανάστες εξωτερικού τελικά επέστρεψαν στη χώρα τους. Σε γενικές γραμμές, στη γενιά αυτή ανήκουν όσοι γεννήθηκαν από το 1935 ως το 1955.

Η Γενιά της Μετανάστευσης έχει μνήμες από πολέμους, από χρόνιο υποσιτισμό και άλλες κακουχίες. Διατηρεί επίσης μνήμες από την αγροτική Ελλάδα, του αποκλεισμού από πολλά δημόσια αγαθά και του αυστηρότατου κοινωνικού ελέγχου, ενθουσιάστηκε με το ραδιόφωνο και το πικ απ, έχτισε αυθαίρετα για να στεγαστεί, οι πιο τυχεροί αγόρασαν αυτοκίνητο. Οι άνθρωποι αυτοί έδειξαν συχνά αλληλεγγύη μεταξύ τους, διαχώρισαν τους εαυτούς τους από την προηγούμενη γενιά που τη θεωρούσαν εριστική, ιδίως σε θέματα πολιτικής, και προσπάθησαν να δώσουν στους νεότερους περισσότερα από μια υλική ασφάλεια.

Μοιραία, η γενιά αυτή δεν ενσωματώθηκε ποτέ εντελώς στη ζωή της πόλης. Διατήρησε αξίες και συνήθειες από την αγροτική ζωή, ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία. Ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό  της είναι ότι δε σνόμπαρε καμία νόμιμη δουλειά, ακόμη και επιστήμονες μπορούσαν, σε διάφορες φάσεις να κάνουν, επιπρόσθετα, χειρονακτικές εργασίες.

• Η Γενιά του Χαβαλέ

Γεννημένοι από το 1955 μέχρι το 1975 (σε κάποιες περιοχές της επαρχίας και λίγο αργότερα), αυτή η γενιά αποτελείται, στην πλειονότητα, από ανθρώπους που γεννήθηκαν σε πόλεις, επομένως, δε γνώρισαν πείνα, κρύο ή άλλα βιοποριστικά προβλήματα. Το κύριο χαρακτηριστικό της γενιάς αυτής είναι ότι λίγα πράγματα έπαιρνε στα σοβαρά -μέχρι που ξέσπασε η Κρίση. Ο χαβαλές, στα μάτια της σήμαινε ότι είσαι ωραίος τύπος, ενώ το μεγαλύτερο αμάρτημα ήταν να είσαι ξενέρωτος. Η γενιά παρουσίασε μια έντονη συλλογικότητα, κυρίως, πυκνώνοντας κομματικούς στρατούς και συνδικάτα.

Η Γενιά του Χαβαλέ, στα νιάτα της, γοητεύτηκε από το βίντεο και τις μοτοσυκλέτες, φόρεσε τζιν χωρίς ενοχές, γέλασε με τη "Ρόδα, τσάντα και κοπάνα" και με τα παθήματα της προηγούμενης γενιάς στη "Λούφα και Παραλλαγή", άκουσε ντίσκο και ροκ, μέχρι να το γυρίσει σε Βίσση και Βανδή (έτσι κι αλλιώς λίγοι μιλούσαν καλά αγγλικά και καταλαβαίνανε τι έλεγαν τα "ξένα" τραγούδια) και γενικώς απέφυγε να ενηλικιωθεί. Σ' αυτό βοήθησαν και οι μεγαλύτεροι. Έχοντας στερηθεί πολλά στη ζωή τους προσπαθούσαν να δώσουν περισσότερες ευκαιρίες στους νεότερους -όπως τις αντιλαμβάνονταν κάθε φορά. Οι απαιτήσεις στο σχολείο έπεσαν πολύ (όλοι έπαιρναν ένα "10" για πάρουν το "χαρτί"), το Δημόσιο άνοιξε διάπλατα τις πόρτες του για όλους (του σωστού "χρώματος" κάθε φορά), οι αποτυχίες στις πανελλαδικές αντιμετωπίστηκαν με πτυχία για ειδικότητες χωρίς ζήτηση, από τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία και το χρήμα έρεε διαρκώς από την ΕΟΚ και τις ξένες τράπεζες. Δε χρειάζονταν πολλή προσπάθεια για την επιτυχία, ταμειακές μηχανές στα καταστήματα μπήκαν το '86, τα τεκμήρια διαβίωσης το '94 -προτού καταργηθούν μια δεκαετία μετά -και πάντα υπήρχε η σταδιακή μονιμοποίηση στο Δημόσιο, έπειτα από πολλές συμβάσεις. (Η μονιμοποίηση δεκάδων χιλιάδων συμβασιούχων το 2005 που έριξε εν πολλοίς τη χώρα στις ξέρες ήταν το τελευταίο "δώρο" της Γενιάς της Μετανάστευσης στη Γενιά του Χαβαλέ). Έτσι, δεν είναι περίεργο, που στη γενιά αυτή βρέθηκαν οι πρώτοι Έλληνες που απέκλεισαν δουλειές: κανείς τους δεν ήθελε να γίνει αγρότης. (Μάλιστα, οι γυναίκες δεν παντρεύονταν καν αγρότη. Προτιμούσαν ένα φτωχότερο και ασχημότερο κάτοικο πόλης/ κωμόπολης, με την ίδια μόρφωση.)

Με το €, η γενιά έτρεξε να δανειστεί για τα πάντα. Πλάι σε σοβαρούς ανθρώπους που προσπαθούσαν να χτίσουν ένα σπίτι, να ανοίξουν μια δουλειά ή να πάρουν ένα αυτοκίνητο, εμφανίστηκε ένα κύμα δανειοληπτών για τα πιο ακραία πράγματα. Για μεγάλα σπίτια με δάνειο για το 100% της αξίας τους, πολυτελή αυτοκίνητα για βαλάντια που εμφανώς δεν τα αντέχανε, καταναλωτικά σε κάθε ευκαιρία και άλλα πολλά οδήγησαν αργότερα τη γενιά σε τρομερά αδιέξοδα -μαζί με τις αναγκαίες απολύσεις στο Δημόσιο κλπ. Και, φυσικά, τα αντιμετωπίζει με τον μόνο τρόπο που έμαθε. Ενστικτωδώς, προσπαθεί να κρατηθεί από τους παλαιότερους αλλά δεν μπορεί: είναι σχεδόν όλοι συνταξιούχοι. Προσπαθεί να στηριχτεί στο κράτος -πατερούλη αλλά εκείνο χρεοκοπεί. Ούτε η ΕΕ θέλει να βοηθήσει άνευ όρων. Η μόνη λύση που έμεινε -για να διατηρηθούν, κατά τη γνώμη τους, τα κεκτημένα) ήταν αυτή του "καμικάζι": να τινάξουμε την ευρωζώνη στον αέρα! "Αποθανέτω η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων".. (Μ' αυτά και μ' αυτά ο ΣΥΡΙΖΑ έφτασε στο 27%...)

Η γενιά αυτή τείνει να αντιπαθεί τρεις κατηγορίες ανθρώπων:

α) τους συνομηλίκους Ευρωπαίους, δηλαδή όσους είχαν την τύχη να γεννηθούν σε χώρες που δεν έχουν τη συνήθη νεοελληνική κακοδαιμονία (λίγες μέρες διακοπές το χρόνο, περιοδικές  οικονομικές κρίσεις κλπ) και δεν είχαν ιδιαίτερο κοινωνικό έλεγχο στα νιάτα τους, επομένως, ερχόταν κάθε καλοκαίρι διακοπές με τις φίλες τους στην Ελλάδα, καθόλα τα 80s, και ήταν καρφί στο μάτι των δικών μας,

β) τους νεότερους τους Έλληνες -και ιδίως την επόμενη γενιά -με ένα τρόπο που θυμίζει τη ζήλια του μεγάλου αδελφού προς το μικρότερο. Συχνά τους βρίσκουν απίστευτα κουσούρια και ποτέ δεν τους πιέζουν να γίνουν πχ σαν τους συνομήλικούς τους Ευρωπαίους (τη νέα γενιά) αλλά, αντίθετα, τους πιέζουν να γίνουν σαν τους ίδιους, τη Γενιά του Χαβαλέ.

γ) τους μετανάστες -εξαιρούνται οι Ρωσίδες - κυρίως για λόγους ψυχικής ισορροπίας. Αν σκεφτείτε πχ πόσοι από τη Γενιά του Χαβαλέ την έβγαλαν "ζάχαρη" μια ζωή στο Δημόσιο με ένα Απολυτήριο Λυκείου, ενώ μετανάστες με τα ίδια προσόντα γέρασαν πρόωρα από τις κακουχίες και τους κινδύνους, καταλαβαίνετε γιατί θέλουν τόσο πολύ να διαχωρίζουν τη θέση τους από αυτούς.

Για λόγους προφανείς, ούτε οι νεότερες γενιές εκτιμούν πολύ τη Γενιά του Χαβαλέ.

• Η Γενιά των Greeklish

Σε γενικές γραμμές, περιλαμβάνονται όσοι έμαθαν το Ιντερνέτ μέσα από τα mail, τα chat και τα forums κάπου το 2000. Εκείνες τις εποχές οι ελληνικοί χαρακτήρες παρέμεναν επισφαλείς για την επικοινωνία και, έτσι, όλοι αυτοί χρησιμοποίησαν κάποια στιγμή τα greeklish -και μερικοί τα κρατούν μέχρι τις μέρες μας. Περιλαμβάνονται, όσοι, περίπου, γεννήθηκαν από το 1975 ως το 1990. 

Κύριο χαρακτηριστικό της γενιάς είναι ο απίστευτος εγωκεντρισμός: Ε γ ώ, οι κολλητοί  μ ο υ, η γκόμενά  μ ο υ, το αυτοκίνητό  μ ο υ, το PC μ ο υ -και δε συμμαζεύεται. Είναι μάταιο να ψάξεις για συλλογικότητα και κοινό παρονομαστή σε αυτή τη γενιά: πρόκειται για κολάζ, ψηφιδωτό, με επιμέρους ομάδες με ακραία και αντίθετα μεταξύ τους χαρακτηριστικά. Κάποιοι έγιναν πρόθυμοι ακόλουθοι κομματικών βαρώνων και οι υπόλοιποι τους χλευάζουν. Άλλοι προσπάθησαν να μιμηθούν τη γενιά του Χαβαλέ -και έπραξαν κακώς γιατί τα δανεικά είχαν τελειώσει. Άλλοι επένδυσαν στη μακροχρόνια εκπαίδευση -και ακόμη δεν έχουν κάνει απόσβεση. Άλλοι δεν έφυγαν ποτέ από την πατρική εστία (χωριό, γειτονιά κλπ), ούτε καν για σπουδές -και τώρα τρέχουν να ψηφίσουν Χρυσή Αυγή. Γενικώς, αν ψάχνεις για τη νεοελληνική μετανεοτερικότητα, εκεί ακριβώς θα τη βρεις.

Αυτή η γενιά ήταν ανάποδη από την προηγούμενη. Είχε μεν περισσότερες δεξιότητες (αν μπορείς να βγάλεις ένα μέσο όρο σε ένα τόσο ετερογενές σύνολο) αλλά μικρότερη ασφάλεια. Ακόμη και πριν ξεσπάσει η Κρίση, τα αδιέξοδα ήταν εμφανή. Θεσμικά εμπόδια (νταβαντζιλίκια) από τις προηγούμενες γενιές, μια εθνική οικονομία στη λογική των "ημετέρων" και μια εικονική (τηλεοπτική) πραγματικότητα που αν την έπαιρνες τοις μετρητοίς θα νόμιζες ότι ζεις στην Καλιφόρνια (celebrities, παραλίες, καινοτομία κα) παρά σε μια βαλκανική χώρα. Βέβαια, λίγες ήταν οι συνειδητοποιημένες ομάδες αυτής της γενιάς. Οι περισσότεροι ήταν αλλού.

Αυτή η γενιά σνόμπαρε τις σκληρές εργατικές δουλείες. Πολλοί δικαίως, καθώς είχαν μια ειδίκευση και ανυπομονούσαν να την εξασκήσουν. Άλλοι, χωρίς προφανή λόγο. Δουλειές καταστημάτων είχαν σαφές προβάδισμα από δουλειές εργατικές που, παρόλα αυτά, πλήρωναν καλύτερα. Θα έλεγε κανείς ότι η Γενιά των Greeklish απέρριπτε πολύ περισσότερες δουλειές από τις προηγούμενες γενιές, ενώ, πολλοί, διατήρησαν τη σαφή προτίμηση των παλαιότερων για το Δημόσιο -που, όμως, άντεχε, εμφανέστατα, όλο και λιγότερο.

Όσο περισσότερο διέφεραν οι αξίες στο εσωτερικό της γενιάς, τόσο περισσότερο έμοιαζαν όλοι στην εμφάνιση. Μια χαμηλόμισθη πωλήτρια δε ξεχώριζε, στο ντύσιμο, από μια executive, παρόλο που στη μία αυτό μπορεί να κόστιζε το 80% του μισθού της και στην άλλη το 30%. Όλοι ήθελαν να διατηρήσουν ένα look που να παραπέμπει σε αμερικάνικη τηλεοπτική σειρά. Οι γυναίκες, ιδίως, είχαν μείνει με την εντύπωση ότι θα έχουν δουλειά -στο Δημόσιο, οι τυχερές, σε ένα ήρεμο ιδιωτικό τομέα, οι άτυχες -και λεφτά -με την ανεξαρτησία που συνεπάγονται απέναντι στο συντρόφό τους -για πάντα. Η Κρίση τις προσγείωσε περισσότερο ανώμαλα από όλους τους υπόλοιπους Έλληνες.

Καθόλου τυχαία, η γενιά αυτή είναι η πιο στριμωγμένη σήμερα και μεταναστεύει μαζικά. Άλλοι από ελπίδα και άλλοι από απελπισία.

• Η Γενιά του Facebook

Πρόκειται για όσους γεννήθηκαν μετά το 1990 και έσκασαν μύτη στο δημόσιο χώρο μετά το €. Πολιτικοποιήθηκαν μετά τα Δεκεμβριανά του '08 -έστω κι αν δε συμμετείχαν -και με το ξέσπασμα της κρίσης διαπίστωσαν πως ό,τι και κάνουν θα είναι λάθος: είτε σπουδάσουν, είτε δουλέψουν, οι ανταμοιβές θα είναι ελάχιστες. Ακόμη δεν έχουν εκφραστεί συστηματικά, πέρα από το ό,τι ψηφίζουν, εσχάτως, τα πολιτικά άκρα.

Με βάση τα παραπάνω, πείτε μου, τώρα, πως θα καταφέρουμε να συνεννοηθούμε μεταξύ μας και να βαδίσουμε στον 21 αιώνα. Είναι φανερό ότι δεν είναι ένα μόνο χάσμα ανάμεσα στις γενιές αλλά πολλά, ακόμη και εκεί που λογικά δε θα 'πρεπε, όπως τις Γενιές του Χαβαλέ και των Greeklish, οι οποίες καλύπτουν όλες τις παραγωγικές ηλικίες και, θεωρητικά, έχουν κοινά συμφέροντα. 

Ελπίζω ότι κάθε γενιά, αναγνωρίζοντας τις αδυναμίες της, θα μπορέσει να σταθεί καλύτερα ως κομμάτι ενός γενικότερου συνόλου και να αναλάβει ένα ενεργό ρόλο για τη διέξοδο που έχουμε όλοι ανάγκη. Μέχρι τότε, επαφίεμαι στις προτάσεις του Ράχενμπαχ, αλλιώς προβλέπεται Επιτάφιος Θρήνος.

Μια άλλη ελεγεία για τη μειωμένη εθνική κυριαρχία

Σίγουρα έχετε ακούσει τις γνωστές και πολυσυζητημένες απόψεις πολιτικών, συνταγματολόγων, εθνικών καλλιτεχνών, αριστοφάνηδων κ.α. σχετικά με τη μειωμένη εθνική κυριαρχία, λόγω των δανειακών συμβάσεων της χώρας. Ας μη μιλήσουμε και εδώ γι' αυτό. Εδώ ας μιλήσουμε για μια άλλη μειωμένη εθνική κυριαρχία, πραγματική αυτή τη φορά, εκείνη των Ελλήνων επάνω στην Ελλάδα, ως γεωγραφικό χώρο.

Πόσες ώρες χρειάζονται για να πας οδικά από την Καλαμάτα στην Αλεξανδρούπολη; Με πλοίο από τον Πειραιά στη Ρόδο; Πόσες μέρες το χρόνο δεν πετούν τα αεροπλάνα σε ορεινές πόλεις που έχουν συχνά ομίχλη; Σε πόσο λίγο καιρό απέτυχαν εμπορικά τα υδροπλάνα; Πόσες δεκαετίες ο σιδηρόδρομος παράγει ελλείμματα και τρένα της προκοπής ακόμη δεν έχουμε; 

Πόσες ασάφειες υπάρχουν στην έγγεια ιδιοκτησία, δημόσια και ιδιωτική, λόγω της μη ολοκλήρωσης του Κτηματολογίου και των δικαστικών αποφάσεων που εκκρεμούν; Πόσα χρόνια ακόμη ο αστικός αναδασμός θα μένει στα χαρτιά; Μέχρι πότε οι πόλεις θα αφήνουν ανεκμετάλλευτο τον παράκτιο χώρο τους;

Οι Αμερικανοί γνώριζαν από παλιά τα πάντα για τη γεωγραφία της χώρας. Τα έβλεπαν μέσω δορυφόρου, μέσω των στελθ που δεν έπιαναν τα δικά μας ραντάρ, μέσω των κατασκοπευτικών αεροπλάνων, των υποβρυχίων και κάθε άλλου μέσου που διέθεταν. Ομοίως και οι Σοβιετικοί (ή οι Ρώσοι σήμερα) αν και τα δικά τους τεχνικά μέσα πρέπει να ήταν υποδεέστερα. Οι Έλληνες -πιθανότατα και το ελληνικό κράτος -περισσότερα έμαθαν για τη χώρα τους από το Google Earth παρά από τα τοπογραφικά διαγράμματα που υπήρχαν διαθέσιμα μέχρι πρόσφατα.

Το παγκόσμιο κεφάλαιο φέρεται -τίποτα δεν είναι σίγουρο σε μια μπερδεμένη εποχή και ακόμη πιο μπερδεμένη χώρα -αποφασισμένο να επενδύσει στην Ελλάδα. Υποδομές ελεύθερου χρόνου, μεγάλα γεγονότα και παρόμοιες ευκαιρίες φαντάζουν ως δέλεαρ για τους επενδυτές. Το ερώτημα είναι σε τι βάση θα γίνουν όλα αυτά. Τα χρήματα είναι διαθέσιμα, κάποιες ιδέες υπάρχουν αλλά το τελικό ερώτημα, ακόμη κι αν ξεπεραστούν τα πολιτικά ή/ και τα νομικά εμπόδια, είναι πόσα από παραπάνω είναι οικονομικά βιώσιμα.

Τα προβλήματα κυριαρχίας στο χώρο σημαίνουν ότι οι μετακινήσεις των κατοίκων και των επισκεπτών στον ελληνικό χώρο παραμένουν ασύμφορες -ακόμη κι αν η βενζίνη ήταν φτηνότερη. Πολλοί οδικοί άξονες καθυστερούν, οι πόλεις έχουν δυσανάλογο (με το μέγεθός τους) κυκλοφοριακό πρόβλημα και οι ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων για τον ελληνικό χώρο (έδαφος, υπέδαφος, πόλεις, θάλασσα κ.α.) χρειάζονται υψηλότερο βαθμό ολοκλήρωσης. Ακόμη και οι αναγκαίες μετακινήσεις κοστίζουν πολύ σε χρόνο και χρήμα -συγκριτικά με τις ανταγωνιστικές μας χώρες -και το κόστος κάνει τα προϊόντα και τις υπηρεσίες λιγότερο ανταγωνιστικές. Ένα από τα εμπόδια της κλιμάκωσης της οικονομικής δραστηριότητας είναι αυτό ακριβώς: ο χαμένος χρόνος, το χαμένο χρήμα, η χαμένη πληροφορία, εξακολουθούν να χάνονται εν αφθονία.

Με τόσους ανήσυχους, για την εθνική μας κυριαρχία, ταγούς του έθνους, είναι να απορεί κανείς που δε βρέθηκε ένας (1) να ασχοληθεί με αυτά τα πεζά πράγματα και χαραμίζουν τα διαγγέλματά τους χτίζοντας παράλληλα σύμπαντα -"αν δεν είχαμε μπει στο Μνημόνιο" κ.α. Με τη σαφέστατη σύνδεση ανάμεσα στην οικονομική ανεξαρτησία και την τεχνολογική αυτάρκεια, θα περίμενε κανείς περισσότερη ευαισθησία σε ανάλογα ζητήματα. Ας ελπίσουμε ότι τώρα που η "ελληνική πραγματικότητα" έχει ξεμασκαρευτεί πλήρως, θα δούμε περισσότερες ενέργειες από τους Έλληνες για να αξιοποιήσουν τους πόρους της χώρας τους. Αλλιώς, οι οιμωγές "για την απώλεια της εθνικής μας κυριαρχίας" υποδηλώνουν απλά μια ιδεολογική καθυστέρηση.

Oδυσσέας vs Αχιλλέας

Νομίζω ότι είναι οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι και όχι ο Όμηρος που αναφέρουν την ιστορία: πριν φτάσουν οι Αχαιοί στην Τροία, σε κάποιο δείπνο, διαφώνησαν ο Οδυσσέας με τον Αχιλλέα. Ο πρώτος πίστευε ότι η Τροία έπρεπε να παρθεί με δόλο, ενώ ο άλλος πίστευε ότι έπρεπε να παρθεί με το σπαθί.

Το πρόβλημα δεν ήταν απλό. Η Τροία είχε ψηλά τείχη και αρκετό πληθυσμό. Άλωση έπειτα από μάχη σήμαινε πολύ κόπο με αβέβαιο αποτέλεσμα. Άλωση με δόλο σήμαινε μικρότερο κόπο και λιγότερους κινδύνους. Σύμφωνα με τις αξίες της εποχής, η δόξα (η μεγαλύτερη δόξα, έστω) ανήκε στην ανδρεία όχι το δόλο. Με άλλα λόγια, ο Αχιλλέας ήταν ο ιππότης. Ο Οδυσσέας ο διπλωμάτης.

Ο Αχιλλέας ήταν εγωιστής. Η κόντρα του με τον Αγαμέμνονα στοιχίζει σε όλους τους Έλληνες αλλά δεν τον νοιάζει. Ο Οδυσσέας σκέφτεται αλλιώς. Όταν ο Θερσίτης βγάζει γλώσσα και ρίχνει το ηθικό του στρατού, τον ξυλοφορτώνει. Ο Αχιλλέας είναι αξιόπιστος. Υπόσχεται ανακωχή στον Πρίαμο μετά το θάνατο του Έκτορα και κρατά το λόγο του. Ο Οδυσσέας πάλι όχι. Μαζί με το Διομήδη, υπόσχονται να αφήσουν ελεύθερο το Δόλωνα αλλά τον σκοτώνουν. Ο Αχιλλέας αριστεύει πολλές φορές στη μάχη, ο Οδυσσέας μόνο μία.

Βέβαια, στο τέλος, και οι δύο, βάζουν το κοινό συμφέρον πάνω απ' όλα. Ξεκάθαρα ο Οδυσσέας, στα κρίσιμα σημεία και ο Αχιλλέας. Αντίθετοι χαρακτήρες, κοινοί στόχοι.

O David Landes, εξηγώντας πως η Γερμανία υποσκέλισε τη Μεγάλη Βρετανία πριν εκατό χρόνια, μας μιλά για δύο ειδών εκπαιδευτικά συστήματα. Αυτά που επιμένουν στη σωστή τήρηση των κανόνων (Μ. Βρετανία) και σε αυτά που επιμένουν στο αποτέλεσμα (Γερμανία). Ιππότες οι Βρετανοί, πολυμήχανοι οι Γερμανοί. Τα πρώτα συστήματα φέρνουν σταθερότητα, τα δεύτερα την εξέλιξη. Σύμφωνα με άλλη γνώμη, τα πρώτα δίνουν ορισμένες αξίες στους ανθρώπους, τα άλλα τους κάνουν καιροσκόπους.

Μην πέσετε στην παγίδα να κατατάξετε τους σημερινούς Έλληνες πολιτικούς ή άλλους ηγέτες σε κάποιον από τους δύο τύπους. Θυμηθείτε ότι οι ήρωες ρίσκαραν τη ζωή τους και την υστεροφημία τους για ένα κοινό σκοπό. Μπορείτε να το πείτε αυτό για τους αρχηγούς μας;

Ναΐτες: αυτοί οι άγνωστοι

Το κείμενο γράφεται με αφορμή ένα κείμενο του altheo σχετικά με το motto των Ναϊτών, "Non Nobis Domine", που με έκανε να σκεφτώ πόσα λίγα ξέρουμε για το συγκεκριμένο ιστορικό Τάγμα. Αν ανοίξετε ένα βιβλίο ιστορίας, μάλλον θα διαβάσετε μια ξερή παράθεση γεγονότων για την ιστορία του Τάγματος, πάνω -κάτω όπως εμφανίζεται εδώ. Αν διαβάζετε ένα βιβλίο που παίζει με τις ιστορίες που διαδόθηκαν γι' αυτούς μετά το 18ο αιώνα, μπορεί να πειστείτε ότι ακόμη επιβιώνουν και κυβερνούν τον κόσμο. Νομίζω ότι μπορούμε να διαβάσουμε την ιστορία λίγο πιο ελεύθερα, χωρίς, όμως, να υποκύψουμε στον ανορθολογισμό.

Ας δούμε λοιπόν ένα -ένα τα κλισέ γύρω από τους Ναΐτες κι αν μπορούμε να μάθουμε κάτι από το success story της οργάνωσης, τώρα που η Ελλάδα παραπαίει.

• "Οι Ναΐτες ήταν οι πρώτοι διεθνείς τραπεζίτες"

Αυτό το κλισέ προέρχεται κυρίως από την Ακροδεξιά -ο όρος "διεθνείς τραπεζίτες" χρησιμοποιούνταν πολύ από το Χίτλερ, για να περιγράψει τους επιτυχημένους Εβραίους τραπεζίτες -η οποία δυσπιστεί διαχρονικά προς το τραπεζικό κεφάλαιο, τουλάχιστο ιδεολογικά. Είναι αλήθεια ότι οι Ναΐτες είχαν εξαιρετική οργάνωση που τους επέτρεπε να διαχειρίζονται μια αχανής κτηματική περιουσία, να δανείζουν τεράστια ποσά στους ισχυρούς της εποχής -κάτι που το πλήρωσαν ακριβά στο τέλος - να μεταφέρουν ποσά από τη μία πόλη στην άλλη, να χρησιμοποιούν (πρώτοι στην Ιστορία) επιταγές και πολλά άλλα. Αυτό που καταλαβαίνω εγώ, πάντως, είναι ότι ο σημερινός χρηματοπιστωτικός τομέας τους χρωστά πάρα πολλά, όσο κι αν ενοχλούνται οι αντιδραστικοί που θα προτιμούσαν να είχαμε μείνει πριν το Διαφωτισμό.

 

• "Οι Ναΐτες συνωμοτούσαν σε βάρος του Στέμματος και της Εκκλησίας"

Είναι αλήθεια ότι εμμονή του Τάγματος στην οικονομική και την πολιτική φερεγγυότητα τους είχαν εξασφαλίσει καλή φήμη ανάμεσα στους ισχυρούς. Είναι επίσης αλήθεια ότι στην Παλαιστίνη ήταν σημαντικοί πολιτικοί παράγοντες. Μετά την απώλεια των Αγίων Τόπων, πάντως, η δυνατότητα για πολιτικές παρεμβάσεις μειώθηκε αισθητά. Ούτε η Γαλλία, ούτε η Γερμανία, ούτε η Αγγλία, ούτε η παπική εκκλησία ήταν μικρές ηγεμονίες για να έχει ισχυρό λόγο το κάθε Τάγμα. Θα ήταν κουτό να κάνουν κάτι τέτοιο και καθώς ήταν άριστα πληροφορημένοι, μάλλον το ήξεραν.

• "Οι Ναΐτες λάτρευαν το Σατανά"

Περίεργη κατηγορία. Αν για κάτι κατηγορήθηκαν οι Ναΐτες στην εποχή τους ήταν ότι ήταν φανατικοί χριστιανοί και ακόμη και μετά την απώλεια των Άγιων Τόπων ετοίμαζαν Σταυροφορία χωρίς καμιά ουσιαστική στήριξη ή συγκατάθεση από τα χριστιανικά βασίλεια (ας το σημειώσουμε αυτό). Φυσικά, ήταν άνθρωποι σκληροί (ως στρατιώτες και ως πολιτικοί) και δεν υπάρχουν μαρτυρίες λεπτότητας -πχ αγαθοεργίες, όπως έκαναν οι Οσπιτάλιοι, ή ποιήματα, όπως έγραφαν άλλοι ιππότες των ανώτερων τάξεων κοκ. Όλα αυτά σίγουρα τους έκαναν αντιπαθείς στην κοινή γνώμη της εποχής που είχε κουραστεί από τις περιπέτειες και εύκολα θα πίστευε τα χειρότερα. Δεν αποδεικνύουν, όμως, κάτι. Οι πρώτες "αποδείξεις" για τη σατανολατρεία των Ναΐτων προέρχονται από τις ομολογίες, έπειτα από τη σύλληψή τους και από βασανιστήρια που ακόμη και για το Μεσαίωνα θεωρήθηκαν σκληρά. Επίσης, κάποιοι αποστάτες ιππότες, διέδωσαν διάφορα σε βάρος του Τάγματος, περισσότερο από ένα αιώνα πριν τη διάλυση του Τάγματος. Το ότι δόθηκε πίστη σε τέτοιες κατηγορίες το 1307 και όχι νωρίτερα είναι πολύ εύγλωττο για την αξία της κατηγορίας.

• "Οι Ναΐτες ήταν αιρετικοί"

Αυτό μπορεί να ίσχυε για κάποιους ιππότες αλλά σίγουρα όχι για την πλειοψηφία. Ο 13ος αιώνας είχε οδηγήσει σε πολλές και νέες θεολογικές αναγνώσεις των Γραφών και κάποιες από αυτές θεωρήθηκαν τελικά αιρετικές. Οπωσδήποτε όμως τίποτε τέτοιο δεν προκύπτει από τον κανόνα του Τάγματος, ούτε από τις επίσημες πρακτικές τους. Φυσικά, μπορεί κάποιος να πει ότι ήταν οι τέλειοι διπρόσωποι.και κρύβονταν καλά. Αλλά αφού δεν υπάρχουν στοιχεία πέρα από τις "ομολογίες" μέσω βασανισμού, γιατί να το υποθέτουμε;

• "Οι Ναΐτες ήταν ομοφυλόφιλοι"

Αν κάτι είναι αστείο στην πρωτόγονη προπαγάνδα σε βάρος κάποιου, πριν την εξέλιξη των σύγχρονων μίντια, οπότε και η πιο ενοχλητική λεπτομέρεια γίνεται αρκετά γνωστή, ακόμη κι αν τηρείται μια διακριτική σιωπή, είναι ότι από τους πολιτικούς αγώνες δεν απουσιάζουν ποτέ οι κατηγορίες για σεξουαλικές παρεκτροπές των αντιπάλων (άλλοτε όργια, άλλοτε ομοφυλοφιλία ή ό,τι άλλο). Πρόκειται για το πιο γνωστό επιχείρημα ad hominem και είναι αποτελεσματικό ακόμη και στις μέρες μας. Έτσι, λοιπόν, και οι Ναΐτες κατηγορήθηκαν για ομοφυλοφιλία. Το ότι υπήρξαν τέτοια κρούσματα είναι μάλλον σωστό, αν κρίνουμε από τους λεπτομερείς κανόνες που θεσπίστηκαν σταδιακά για να αντιμετωπιστούν τέτοια φαινόμενα. Είναι ακόμη πιθανό, λόγω της ζωής του Τάγματος, άνθρωποι με τέτοιο προσανατολισμό να εκδήλωσαν ενδιαφέρον να γίνουν Ιππότες. Όμως, το Τάγμα διαχώριζε τη θέση του και τιμωρούσε αυστηρότατα τέτοια περιστατικά. Μου φαίνεται ότι τέτοιες κατηγορίες υποδεικνύουν απλά ότι οι περισσότεροι Ναΐτες τήρησαν τον όρκο αγνότητας που έδωσαν -παρά την εξουσία που είχαν και τις δυνατότητες που αυτή τους έδινε. Αν οι ανακριτές των ιπποτών μπορούσαν να τεκμηριώσουν συστηματικές ακολασίες με γυναίκες νομίζω ότι θα έμεναν σε αυτό. Δεν βρήκαν όμως κάτι και βάλθηκαν να "αποδείξουν" μέσω των βασανισμών διάφορους "δράκους".

• "Οι Ναΐτες εξοντώθηκαν για να μην αποπληρώσει ο βασιλιάς της Γαλλίας τα χρέη του"

Καταρχάς, ακούγεται λογικό. Ο βασιλιάς της Γαλλίας ήταν πολύ στριμωγμένος οικονομικά εκείνη την περίοδο. Όμως, οι δεσμοί του Τάγματος με τη Γαλλία ήταν κάτι παραπάνω από στενοί: ο ιδρυτής του Τάγματος ήταν Γάλλος, ο Κανόνας του Τάγματος γράφτηκε από Γάλλο, οι περισσότεροι Ιππότες ήταν Γάλλοι, η έδρα του Τάγματος κατά τη διάλυσή του ήταν στο Παρίσι. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι το Τάγμα θα προκαλούσε το βασιλιά της Γαλλίας με απαιτήσεις πληρωμής. Η "μονομερής διαγραφή χρέους", που θα λέγαμε σήμερα, ήταν μάλλον παράπλευρο όφελος.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα του φορμαλισμού που αναδύονταν σιγά -σιγά με την εποχή της Αναγέννησης: νομική εκπροσώπηση, διπλωματία, δημόσιες σχέσεις μέσω της Τέχνης κα"

Σωστό εν μέρει. Όντως, οι ηγέτες των Ναϊτών ήταν γενναίοι στον πόλεμο αλλά αγράμματοι. Συμβούλευαν σοφά τους ισχυρούς αλλά δεν είχαν συλλάβει τα σήματα της νέας εποχής. Ατυχέστατο. Ακόμη κι έτσι πάντως η μοίρα τους ήταν προδιαγεγραμμένη.

Και μερικές υποθέσεις:

• "Οι Ναΐτες προσέφεραν πολλές οργανωτικές καινοτομίες"

Γενικά, ο ρόλος τους στην εξέλιξη της μεσαιωνικής κοινωνίας μου φαίνεται υποτιμημένος. Όχι μόνο ήταν ένα πολυεθνικό τάγμα, που συγκέντρωνε εύκολα μέλη από τις ανώτερες και τις κατώτερες τάξεις, αλλά και εκτελούσε χρέη συμβούλου της κοσμικής εξουσίας, υπηρετούσε με το σπαθί την πνευματική εξουσία και, έστω και ασύνειδα, υπερασπιζόταν μια πανευρωπαϊκή, αν και απόλυτη (βασισμένη στο Χριστιανισμό) ιδέα. Η αφοσίωση των Ιπποτών αλλά και των βοηθών τους (τεχνίτες κλπ) ήταν παραπάνω από εμφανής. Η διαχείριση των οικονομικών τους υπήρξε υποδειγματική. Ακόμη και όταν το Τάγμα διαλύθηκε, οι καινοτομίες παρέμειναν σε εφαρμογή σε μικρότερη κλίμακα. Αν η πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης έδωσε πολύτιμη τεχνογνωσία στις ιταλικές και τις γαλλικές πόλεις, οι Ναΐτες ήταν αυτοί που τους δίδαξαν πως συντονίζονται οι επιχειρήσεις με έδρα τα πιο απομακρυσμένα σημεία του κόσμου.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα των νέων καιρών"

Είναι θλιβερό και περίεργο πως το Τάγμα δεν κατάλαβε ότι η Ευρώπη δε νοιαζόταν πλέον για τις Σταυροφορίες. Αυτό υποδεικνύει και το γεγονός ότι το Τάγμα αποτελούταν κατά τη διάλυσή του κυρίως από γέρους. Οι νέοι στόχευαν αλλού. Η Ευρώπη είχε κερδίσει πολλά, κυρίως, σε γνώση, από τα χριστιανικά βασίλεια της Παλαιστίνης αλλά δεν είχε καμιά επιθυμία να συνεχίσει να χρηματοδοτεί υπερπόντιες εκστρατείες. Οι βασιλιάδες προσπαθούσαν να υποτάξουν τις βαρωνίες και να δημιουργήσουν εθνικά βασίλεια, το κόστος εκπαίδευσης και συντήρησης ενός στρατού ιπποτών αυξανόταν, ενώ νέες και φθηνότερες στρατιωτικές μονάδες εμφανιζόταν. Το εμπόριο νέων προϊόντων από την Αραβία και την Αφρική άρχιζε να ανθίζει. Ίσως να μην είναι τυχαίο που λίγο πριν τη διάλυση του Τάγματος έγιναν πολλές συζητήσεις, κυρίως ανάμεσα στη Γαλλία και τη Ρώμη, για την ένωση των Ναιτών και των Οσπιτάλιων και την υιοθέτηση ενός σκοπού πιο ειρηνικού. Οι Οσπιτάλιοι δέχτηκαν. Οι Ναΐτες αρνήθηκαν και εξακολουθούσαν να κάνουν εκκλήσεις και να ετοιμάζονται για Σταυροφορία. Τότε, ο ισχυρότερος, στην Ευρώπη, πολιτικά και στρατιωτικά, βασιλιάς της Γαλλίας αποφάσισε να τους ξεφορτωθεί. Τα υπόλοιπα τα ανέλαβε η βασιλική προπαγάνδα.

Και τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα από τους Ναΐτες; Νομίζω ότι ο τρόπος που επιλέγονταν τα μέλη του Τάγματος, η επιμονή στην αφοσίωση, την εκπαίδευση, την αίσθηση του σκοπού, τη δικτύωση στο γεωγραφικό χώρο, η ενσωμάτωση χωρίς ιδιαίτερες εθνικές ή ταξικές αναφορές, και η ανάγκη για διαρκής προσαρμογή  στις συνθήκες, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και μικρές χώρες σε σπουδαία έργα, όπως απέδειξαν λίγο μετά τους Ναΐτες οι ιταλικές πόλεις, η Πορτογαλία ή η Ολλανδία.

Διαβάστε: Read P. P. (1999/ 2003), Οι Ναΐτες Ιππότες, Αθήνα: Εκδόσεις Ενάλιος

Ο Αντρέας

Πότε δεν είχα την ευκαιρία να μιλήσω προσωπικά με τον Αντρέα Παπανδρέου -καθόλου παράξενο, το αντίθετο θα έκανε εντύπωση. Μια φορά μόνο στη ζωή μου τον είχα δει φευγαλέα, όταν ήταν παρών στα εγκαίνια του νοσοκομείου της πόλης. Όταν πέθαινε σαν σήμερα πριν δεκαέξι χρόνια ταλαντευόμουν πλήρως ως προς το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος και τι τελικά άφησε πίσω του. Η αποτίμησή του περιελάμβανε από τα μεγαλύτερα εγκώμια, μέχρι τις χειρότερες κατάρες και ύβρεις. Σε ένα μόνο πράγμα συμφωνούσαν όλοι: ήταν "ο Αντρέας", έτσι, σκέτο, όπως κάποιος που γνωρίζουμε χρόνια. Παρόλα αυτά, φαίνεται πως ελάχιστοι τον γνώριζαν καλά.

Τα χρόνια που πέρασαν δεν έγινα σοφότερος. Φίλοι και αντίπαλοι δεν αναθεώρησαν τις απόψεις τους. Και οι μεν και οι δε, εστιάζουν πολύ στην τετραετία 1981 -1985 ή στο '89... Για άλλους είναι ο μεγάλος ηγέτης, αυτός που άλλαξε τη χώρα, της έδωσε την αξιοπρέπειά της και συνέβαλλε στην εθνική συμφιλίωση. Για άλλους είναι ο μέγιστος πατερναλιστής, αυτός που εγκαθίδρυσε το Σύστημα που αργοπεθαίνει στις μέρες μας. Είναι περίεργο αλλά κανείς δε νοιάζεται να ψάξει λίγο παραπέρα τη ζωή του, λες και από της εφημερίδες της εποχής μπορείς να μάθεις τα πάντα. Ίσως πρέπει να ψάξουμε πιο πίσω και να επανεντάξουμε τα θετικά και τα αρνητικά του έργου του σε ένα νέο πλαίσιο.

Για παράδειγμα, ο Παπανδρέου είχε την ευκαιρία να ζήσει και να δουλέψει μέσα στην αμερικανική πνευματική ελίτ, σε μια εποχή που κυριαρχούσε ο φορντισμός, οι ποσοτικές μέθοδοι έρευνας και το ροκ εντ ρολ, ως έκφραση χειραφέτησης της νεολαίας. Η Ευρώπη τότε -και αργότερα...-βρισκόταν δεκαετίες πίσω. Η καταγωγή μετρούσε πολύ στην "αξία" ενός ανθρώπου, το τρίπτυχο "γαλλικά -μπαλέτο -πιάνο" ήταν η βάση της καλής ανατροφής, η εργατική τάξη ονειρεύονταν κομουνιστικούς παραδείσους, αφού οι κοινωνικοί αγώνες τιμωρούνταν σκληρά και απέφεραν ελάχιστα, η Εκκλησία διατηρούσε την επιρροή της στο εκπαιδευτικό σύστημα και την κοινωνία και πολλά άλλα. Επομένως, η διαφορά του Παπανδρέου, ως προς τον τρόπο που ανέλυε μια πολιτική κατάσταση ή επικοινωνούσε με τον απλό κόσμο, σε σχέση με τους πολιτικούς του φίλους ή αντιπάλους, ήταν ριζική.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η φυλάκισή του από τη χούντα. Όσο κι αν κινητοποιήθηκαν οι φίλοι του, όσο κι αν η χούντα απέφυγε να εκτελέσει εξέχοντες πολιτικούς, τόσοι μήνες στην απομόνωση, περιμένοντας μια δίκη -παρωδία με σίγουρη καταδίκη, πρέπει να ήταν βασανιστικοί και να έστρεψαν την προσοχή του σε νέα θέματα. Ίσως αυτό να μην είναι άσχετο με τον τρόπο που έδρασε την συνέχεια, την πολιτεία αλλά και τον ιδιωτικό του βίο.

Νομίζω ότι τα παραπάνω επηρέασαν τις εξελίξεις στη χώρα περισσότερο από από τις ιδεολογικές ή άλλες έριδες της δεκαετίας του 70 ή του 80. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, τα ερωτήματα προκύπτουν αμείλικτα: 

-Είχε ο Παπανδρέου την ευκαιρία να αλλάξει την Ελλάδα το '81; Σήμερα, τριάντα ένα (31) χρόνια αργότερα, οι Έλληνες, με το ένα πόδι στην άβυσσο, αρνούνται πεισματικά τις αλλαγές που οι επικριτές του Παπανδρέου θα ήθελαν να είχε κάνει από τότε. Από που προκύπτει ότι ο Παπανδρέου μπορούσε να τις κάνει; Όποιος αμφιβάλλει ας ρίξει μια ματιά στη δημογραφική πυραμίδα της εποχής, ας δει το ανθρώπινο κεφάλαιο που βρισκονταν στην Ελλάδα, τι μόρφωση, δεξιότητες, αξίες και, κυρίως, κοινωνικές δομές διέθετε -για να μην πω διαθέτει - η χώρα και το συζητάμε πάλι.

-Ευνόησε ο Παπανδρέου τον κρατικό πατερναλισμό; Αναμφισβήτητα. Έδωσε χώρο σε πολιτικούς πολύ χαμηλού επιπέδου να αναδειχτούν και να μεταφέρουν στη δημόσια σφαίρα μια νοοτροπία πεζοδρομίου; Προφανέστα. Ήταν αυτό λάθος; Τεράστιο. Αλλά αυτό δε συμβαίνει διαχρονικά στην Ελλάδα; Τρικουπικοί και δεληγιαννικοί δε χρησιμοποιούσαν "κουτσαβάκια" για διάφορα "θελήματα"; Βενιζελικοί και κωνσταντινικοί δεν έκαναν το ίδιο κατά τις πολυετείς τους διαμάχες; Το μετεμφυλιακό κράτος δε χρησιμοποίησε συνεργάτες των ναζί και "έφτιαξε" ένα σωρό κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες που κατέρρευσαν αμέσως με την πετρελαική κρίση; Δηλαδή, γιατί αυτός, ειδικά, έπρεπε να απαρνηθεί τα "πατροπαράδοτα" έθιμα; Μάλιστα, όταν οι κατηγορίες ξεκινούν από πολιτικούς που υπηρέτησαν μια χαρά τα ίδια (και άλλα χειρότερα) έθιμα, φαίνονται τουλάχιστον περίεργες.

-Ενοχοποίησε ο Παπανδρέου την επιχειρηματικότητα; Δηλαδή πιο πριν η επιχειρηματικότητα ήταν ψηλά στις αξίες τις ελληνικής κοινωνίας και αυτό άλλαξε; Μάλλον όχι και τόσο... Γιατί όποιο βιβλίο κι αν διαβάσω βλέπω ότι οι Έλληνες πάντα ήθελαν το Δημόσιο ή τη δική τους μικρή, αν όχι οικογενειακή, επιχείρηση. Δεν πολυσυμπαθούσαν ούτε τις πολυεθνικές, ακόμη και οι εφοπλιστές που έχουν κολοσσούς, συνήθως πρόκειται για οικογενειακές επιχειρήσεις. Επίσης, αντιπαθούσαν να είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι, σωστά σε μεγάλο βαθμό, καθώς η εφαρμογή της εργατικής (και κάθε είδους) νομοθεσίας είναι διαχρονικά ελλιπής. Η καλοήθης επιχειρηματικότητα, αυτή που σε άλλες χώρες έδωσε επιχειρηματίες όπως ο Ναθαναήλ Ρότσιλντ, ο Τζον Ροκφέλερ, ο Άλφρεντ Νόμπελ ή ο Τόμας Έντισον, στην Ελλάδα απλώς δεν υπάρχει -εκτός, ίσως, από τους εφοπλιστές -ουτε καν σήμερα.

-Έστρεψε την Ελλάδα στον Τρίτο Κόσμο; Τόσες φιλίες με τους Άραβες και η Πρωτοβουλία των Εξ, μήπως μας βγήκανε σε κακό; Αυτό είναι το καλύτερο part της κριτικής. Το καλύτερο, γιατί έχει βάση, όντως, τα ελληνικά και τα αμερικά συμφέροντα συγκλίνουν περισσότερο από όσο γενικά πιστεύεται. Ωστόσο, δεν προσφέρει εναλλακτική. Δηλαδή ο Ρίγκαν θα αγαπούσε ξαφνικα την Ελλάδα, αν ο Παπανδρέου δεν έπαιρνε την Πρωτοβουλία των Εξ; Όχι γιατί μετά την ιρανική επανάσταση τα αμερικανικά συμφέροντα περνούσαν υποχρεωτικά από την Τουρκία. Μάλιστα, τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ δεν έγιναν καν τρομοκρατικές επιθέσεις σε αμερικανικούς στόχους. Οι βάσεις δεν έφυγαν. Επομένως, τους πραγματικούς λόγους της σύγκρουσης ορισμένων Αμερικάνων με τους Παπανδρέου θα πρέπει να τους ψάξουμε σε άλλες κατευθύνσεις.

Επομένως, μήπως αυτό που ενοχλεί, πραγματικά, είναι η ατελής κοινωνική αλλαγή του έγινε στα 80s; Όχι, δυστυχώς, γιατί ήταν ατελής αλλά γιατί επρόκειτο για αλλάγη και στην Ελλάδα όσο περισσότερο μιλάμε για αλλαγή, τόσο λιγότερο τη θέλουμε. Άνθρωποι που είχαν γεννηθεί σε χωριά μπορούσαν να κάνουν τοπ καριέρα, έστω κι αν δε χρησιμοποιούσαν μαχαιροπίρουνο για να καθαρίζουν το φρούτο, οι γυναίκες εργάζονταν, φλέρταραν, μορφώνονταν, χωρίς να υποχρεώνονται να το κρύβουν (μέχρι να χάσουν στη συνέχεια τα αβγά και τα πασχάλια -αλλά αυτό είναι θέμα άλλου ποστ) και, σταδιακά, έγιναν όλα αυτά που φοβόνταν όσοι έγραφαν βοηθήματα για την Έκθεση της Γ΄ Λυκείου: ο υλικοτεχνικός πολιτισμός επικράτησε του ηθικοπνευματικού ή, σωστότερα, μια στρεβλή καταναλωτική (ψευδοϋλιστική) κουλτούρα διαδέχτηκε μια φαρισαϊκή ηθικοπνευματική κουλτούρα.

Ο ρόλος του Αντρέα Παπανδρέου ήταν σίγουρα καταλυτικός. Όχι μόνο γιατί έφτιαξε το Σύστημα που φέσωσε για τα καλά εμάς τους νεότερους (χωρίς, όμως να το τιθασεύσουν οι διάδοχοί του -ούτε ο Μητσοτάκης, ούτε ο Σημίτης τα κατάφεραν, ενώ ο Καραμανλής ο Β΄ δεν προσπάθησε καν) αλλά και γιατί ακόμη και οι λεπτομέριες της ζωής του επέδρασαν καταλυτικά επάνω στον τρόπο που σκέφτοταν η μεταπολιτευτική Ελλάδα: η αγάπη του Αντρέα για το ρεμπέτικο ή το "νεύμα" πάνω στο αεροπλάνο στη Λιάνη ή οι προσπάθειες της Μαργαρίτας για τη χειραφέτηση των γυναικών  προχώρησαν τα κοινωνικά ήθη πολύ περισσότερο από την τέχνη ή τα δοκίμια της εποχής -αυτό μπορεί να θεωρηθεί και ως παραίνεση για όσους φιλοδοξούν να αλλάξουν την Ελλάδα σήμερα.

Άσχετα με το πόσο αυστηρά ή ελαστικά κρίνει κανείς τον Παπανδρέου, είναι γεγονός ότι ήταν από τους ελάχιστους πρωθυπουργούς που ήταν γνωστός διεθνώς πολύ πριν κερδίσει εκλογές. Επίσης, δημιούργησε, εν πολλοίς μόνος του, μια παράταξη που μιλούσε και, εν μέρει υλοποιούσε, αλλαγές και κέρδισε απανωτά εκλογές, σε μια αρκετά συντηριτική χώρα. Πλην του Μιτεράν, δεν νομίζω να το κατάφερε άλλος Ευρωπαίος πολιτικός της εποχής μας. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, που πρέπει να απαντηθεί, αν θέλουμε να κάνουμε σα χώρα ένα βήμα μπροστά, είναι γιατί η κοινωνία μας χρειάζεται πάντα ένα ηγέτη, καλύτερο ή χειρότερο, για να προχωρήσει και αποτυγχάνει να αυτορρυθμίζεται; Μήπως ο πατερναλισμός προκύπτει από τη ζήτηση και όχι την προσφορά;

Το ναυάγιο της Ελλάδας σε ένα τηλεοπτικό πλάνο

Μετά τα σημερινά live μπουνίδια στον ANT1, δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητήσει κανείς ότι η χώρα βυθίζεται εξαιτίας μιας πρωτοφανούς κοινωνικής παρακμής. Κάθε κοινωνικός έλεγχος έχει ατονίσει, για κάθε καφρίλα που γίνεται εμφανίζεται μια συμπαγής ομάδα να τη χειροκροτήσει και να μείνει κατάπληκτη και οργισμένη όταν, προσεχώς και σε βάρος της, γίνει μια μεγαλύτερη καφρίλα. Φανταστείτε πχ αύριο -μεθαύριο "πατριώτες" και "επαναστάτες" να λύνουν τις διαφορές τους με ξύλο ή μαχαιρώματα, κάθε μέρα, η Ευρώπη να έχει αποσυρθεί από τη χώρα και το κράτος της μπανανίας να νοιάζεται μόνο πως θα ενισχύσει τα νόμιμα ή/ και τα παράνομα εισοδήματά του (σε "υπερήφανες" δραχμές).

Πως πέσαμε τόσο χαμηλά; Αν έχετε προσέξει, εκείνοι οι πολιτικοί που υποτίθεται πως προκάλεσαν την οργή του όχλου, δεδομένου ότι συνδέθηκαν, δικαίως ή αδίκως, με καταγγελίες για σκάνδαλα, συνήθως διάγουν ήρεμο βίο. Άλλους κυνηγούν οι πάσης φύσεως αγανακτισμένοι. Συνήθως πρόκειται για νέους πολιτικούς ή άσημους παλιούς, ανθρώπους που, ενδεχομένως, μπορείς να τους πεις "ανίκανους" -όπως και τόσους άλλους -αλλά όχι "προκλητικούς". Αυτό Δ Ε Ν σημαίνει ότι έπρεπε να κυνηγούν τους άλλους -έστω κι αν κάποιοι από τους τελευταίους έπρεπε, ίσως, να είναι στη φυλακή. Η βία είναι πάντα αποκρουστική και η πολιτική βία πληρώνεται ακόμη πιο ακριβά και από όλους. Σημαίνει απλά ότι η θεατρική αγανάκτηση δεν ήταν γνήσια. Δεν μπορώ να ξέρω ποιοι την κατεύθυναν και γιατί, ούτε σε τι αποσκοπούσαν, αλλά να,  δ ε ν  μπορώ να πιστέψω ότι ο πιο προκλητικός πολιτικός ήταν ο Χατζηδάκης. Ή ο Πεταλωτής. Ή ο Μαγκούφης. Ή ο Παπούλιας. (Αυτούς θυμάμαι εγώ, σίγουρα υπάρχουν και άλλοι που έπεσαν θύματα της πολιτικής βίας.). Αυτοί δεν απασχόλησαν ποτέ το δικαστικό ρεπορτάζ, ούτε τις κοσμικές στήλες.

Ξερώ πολλούς που υποφέρουν επειδή δεν έχουν δουλειά, επειδή υποαπασχολούνται, επειδή αλλάξαν επάγγελμα, επειδή η εργοδοτική καταπίεση αυξήθηκε και πολλά άλλα. Οι περισσότεροι έχουν την οξυδέρκεια να αποδοκιμάσουν τέτοια φαινόμενα. Άλλοι όχι. Κανείς πάντως από αυτούς δε συμμετείχε σε σκηνικό πολιτικής βίας. Ακόμη κι αν το σκέφτηκαν, δε θα τολμούσαν. Δεν είναι υπόκοσμος για να γουστάρουν με τη φάση, ούτε θα έχουν "κάλυψη" από κάποιον, όταν οι Αρχές (και σωστά) προσπαθήσουν να τους αποδώσουν ευθύνες.

Νομίζω ότι κάποιοι, μάλλον κομματικοί στρατιώτες, ξεκίνησαν να στήνουν τέτοια "σκηνικά" για λόγους επικοινωνιακούς ("Να πόσο υποφέρει ο Λαός! Εξεγείρεται εναντίον των καταπιεστών του!"). Η τηλεόραση θα τα έδειχνε και οι μεσόκοπες νοικοκυρές θα θύμωναν που ο λαουτζίκος υποφέρει και θα έτρεχαν να ψηφίσουν τους "φίλους" του Λαού. Αυτό που δε διείδαν ήταν ότι νομιμοποίησαν, ηθικά και πολιτικά, πρακτικές που επιδέχονται κλιμάκωση. Και έτσι το πράγμα ξέφυγε. Σήμερα μπουγέλο. Αύριο γιαούρτι. Μεθαύριο μπουνιές. Παραμεθαύριο; Σήμερα μια κρεμάλα, χωροθετημένη σκηνοθετικά στην κεντρικότερη πλατεία της χώρας. Αύριο ένα σύνθημα για κρεμάλα ενώπιον της πολιτικής ηγεσίας. Μεθαύριο; Σήμερα κλείνουμε ένα δρόμο ή ένα λιμάνι ή "χτίζουμε" το γραφείο ενός πρύτανη. Αύριο; Στις μικρές κοινότητες των θυτών (που, ίσως, όλο και μεγαλώνουν) τα εύσημα σίγουρα αποδίδονταν με κάθε μεγαλοπρέπεια στους δράστες. Άλλωστε, με τη λογική (ή μάλλον τον παραλογισμό) της "αγανάκτησης", ο συμψηφισμός είναι πανεύκολος. Γιατί το γιαούρτι ("επειδή πεινάει ο λαός") είναι κατανοητό αλλά οι μπουνιές ("επειδή με προσέβαλλαν") δεν είναι κατανοητές; Κάνοντας το συνήγορο του Διαβόλου, η πρώτη περίπτωση δεν προκαλεί, βέβαια, σωματικές βλάβες αλλά η δεύτερη περίπτωση είναι πιο προσωπική και, στο μυαλό κάποιων, μπορεί να "δικαιολογείται". 

Η μόνη σοβαρή απάντηση που χωρά σε τέτοιες ενέργειες είναι η άμεση εφαρμογή της κείμενης νομοθεσίας. Εναντίον του θύτη, ανεξαρτήτως "χρώματος", και υπέρ του θύματος, ανεξαρτήτως "χρώματος". Για κάθε περιστατικό. Τελεία και παύλα. Και, πολιτικά, απαιτείται το ξεσκαρτάρισμα της πολιτικής τάξης όχι μόνο από τους τραμπούκους αλλά και δικαστικά, από "ευυπόληπτους" (και καλά...) "πρώην" -γιατί οφείλουμε να το κάνουμε αλλά και για να ηρεμήσουν λίγο όσοι πολίτες χάνουν το έδαφος κάτω από τα πόδια τους και βλέπουν να την πληρώνουν μόνοι τους. Δικαιοσύνη και όχι αυτοδικία. Γιατί το πρόβλημα με τις κρεμάλες (ή τις μπουνιές) είναι ότι ποτέ δεν ξέρεις σε τίνος λαιμό θα σφιχτούνε τελικά. Και σ' αυτόν τον νόμο δεν υπάρχει καμία εξαίρεση.

Η δύναμη του εσφαλμένου

Όταν ήμουν μικρός μου άρεσαν πολύ τα σπίτια. Ίσως επειδή τα σπίτια γύρω μας δεν έμοιαζαν πολύ με αυτά που έδειχνε τότε η τηλεόραση, ίσως επειδή μετακόμιζα συχνά, ασχολούμουν πολύ το πως χτίζεται ένα σπίτι. Είχα μάθει απέξω και ανακατωτά ποιος τεχνίτης κάνει την κάθε εργασία, με τι σειρά έρχονται κλπ. Και επειδή μου είχαν πει πως τα σπίτια τα χτίζουν οι πολιτικοί μηχανικοί είχα πάντα μια καλή εικόνα για το επάγγελμα (και τα συναφή επαγγέλματα) και ήταν ο βασικός λόγος που στις Πανελλαδικές είχα βάλει πρώτα διάφορα Τμήματα Μηχανικών. 

Φανταστείτε την έκπληξή μου όταν σπούδαζα στο Πολυτεχνείο (ναι, τόσο αργά...), σε νέα ειδικότητα όμως, και ανακάλυψα, ανάμεσα σε άλλα, ότι τα σπίτια δεν τα χτίζουν οι πολιτικοί μηχανικοί αλλά οι εργολάβοι... Με άλλα λόγια, αν και είναι καλό να είσαι μηχανικός ή αρχιτέκτονας, δεν είναι καθόλου αναγκαίο (όπως νόμιζα εγώ) για να γίνεις εργολάβος και να χτίζεις οικοδομές. Τα κεφάλαια και η εμπειρία δεν είναι, απλώς, σκόπιμα, είναι το παν, τα υπόλοιπα αγοράζονται. Σοκ...

Μη φοβάστε, δε θα ξενερώσετε.. Δε θα ασχοληθώ με τον ανεπαρκέσταστο επαγγελματικό προσανατολισμό της εποχής ούτε με τα συντεχνιακά των μηχανικών και των εργολάβων για το ποιος -πρέπει -να -κάνει -τι. Αντίθετα, βλέπετε ότι ένα απλό σφάλμα επηρέασε τη ζωή μου καταλυτικά. Δεν το μετάνιωσα ούτε στιγμή αλλά νομίζω ότι πρέπει να μιλήσω λίγο παραπάνω γι' αυτό.

Ο Ουμπέρτο Έκο, στο φοβερό δοκίμιό του "Η δύναμη του εσφαλμένου" (από όπου δανείστηκα και τον τίτλο του ποστ) μας εξηγεί πως ο Κολόμβος αποφάσισε να πλεύσει στην Κίνα, αγνοώντας τις αντιρρήσεις των σοφών της Σαλαμάνκα. Οι σοφοί υπολόγιζαν την ακτίνα της γης όση περίπου είναι (ήταν, άλλωστε, γνωστή από τον Ερατοσθένη, πολλούς αιώνες πριν) και έλεγαν, σωστά, ότι το ταξίδι ήταν αδύνατο και ανώφελο. Οι ναυτικοί θα χάνονταν στον ωκεανό από την πείνα. Αντίθετα, ο Κολόμβος, αστρονόμος της κακιάς ώρας, υπολόγιζε την ακτίνα της γης στο 1/3 περίπου της πραγματικής, και ως εκ τούτου, έλεγε πως το ταξίδι ήταν εφικτό. Κανείς από τις δύο πλευρές δε φανταζόταν ότι ο Κολόμβος θα έπεφτε πάνω σε μια νέα ήπειρο. Και οι δυο είχαν δίκιο αλλά και οι δύο είχαν και άδικο. Στην πράξη ο Κολόμβος κυνηγώντας ένα σφάλμα άλλαξε το ρου της Ιστορίας.

Ομοίως, ο Έκο ισχυρίζεται ότι ένα παιχνίδι λογίων, με τις διακηρύξεις των Ροδόσταυρων, οδήγησε σταδιακά σε απίστευτες θεωρίες συνωμοσίας που επιβιώνουν ως τις μέρες μας και κόστισαν εκατόμβες νεκρών Εβραίων στο Ολοκαύτωμα. Ο συγγραφέας επιχειρηματολογεί, όπως πάντα, τεκμηριωμένα και με πολύ χιούμορ.

Τελικά δεν έγινα ούτε πολιτικός μηχανικός, ούτε αρχιτέκτονας ούτε εργολάβος. Καλύτερα ίσως. Δε θα είχα τα κεφάλαια να χτίζω οικοδομές, άσε που πλέον οι οικοδομές έχουν κρίση. Κάνω μια δουλειά (πάλι από συγκυρία, ίσως αναφερθώ σε επόμενο ποστ)  που απαιτεί ελάχιστο πάγιο κεφάλαιο και προσφέρει δυνατότητες για δωρεάν τουρισμό. Λαχείο, προ κρίσης, ικανοποιητική, σχετικά, επιλογή ακόμη και σήμερα...

Αν αναρωτηθείτε πόσα πράγματα που μας αφορούν αλλά και ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο είναι επειδή κάνουμε εσφαλμένες εκτιμήσεις, στη ζωή, τον έρωτα, τη δουλειά και σε πολλά άλλα, δεν είναι υπερβολικό να ισχυριστεί κανείς ότι εκτός από τη γνώση που έχει δύναμη (Φράνσις Μπέικον), δύναμη έχει και το εσφαλμένο. Υπ' αυτή την έννοια και υπό κανονικές συνθήκες, καμιά προσπάθεια δεν πάει τελείως χαμένη. Απλά χρειάζεται να βρεις τρόπο, όπως είπε και ο Στηβ Τζομπς στο διάσημο λόγο του προς τους αποφοίτους του Στάνφορντ, "να ενώσεις τις τελείες". Δύο απομεινάρια από αποτυχίες μπορούν να οδηγήσουν στην επιτυχία, ακόμη (στην περίπτωση του Τζομπς) στο θρίαμβο.

Οπότε μη φοβάστε τις εσφαλμένες εκτιμήσεις. Εστιάστε στα αμετάκλητα γεγονότα.

Διαβάστε: Ουμπ. Έκο, Περι Λογοτεχνίας, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα

Γλυκά λάφυρα

Φαντάζεστε να γινόταν στις μέρες μας η Αργοναυτική Εκστρατεία από σημερινούς Έλληνες; Ο Ηρακλής δε θα κατέβαινε από την Αργώ γιατί ήταν ο διασημότερος ήρωας με τη μεγαλύτερη προσφορά και σιγά που θα παραμέριζε για τους υπόλοιπους. Λίγο πριν τις Συμπληγάδες θα έπαιζαν ξύλο για το ποιος είχε την ιδέα να εκστρατεύσουν αντί να κωπηλατούν. Όταν ήταν ανάμεσα από τους Γίγαντες, στην Κολχίδα, θα τσακωνόταν μεταξύ τους, αντί να κάνουν τους Γίγαντες να τσακωθούν εκείνοι μεταξύ τους. Όταν ο Ιάσονας γοήτευε τη Μήδεια, οι υπόλοιποι θα του έκαναν χαλάστρα γιατί και εκείνοι είχαν πολύ καιρό να δούνε τις γυναίκες τους. Με τόσες στραβοτιμονιές, φυσιολογικά θα αποτύγχαναν. Λίγο πριν πεθάνουν (πάντα ηρωικά...) καθένας θα ήταν σίγουρος πως το χρυσόμαλλο δέρας δεν θα μπορούσε να αποκτηθεί με τίποτε και ότι "οι άλλοι" φταίνε κυρίως που δεν τα καταφέρανε.

Ας αφήσουμε τους μύθους. Το πορτογαλικό πλοίο Madre de Deus , γεμάτο αμύθητους θησαυρούς από το Νέο Κόσμο, λεηλατήθηκε, κάπου πριν το 1600, από τους Άγγλους, οι οποίοι το έφεραν στο Λονδίνο και επέδειξαν τα πλούτη του (πάμπολλοι τόνοι από χρυσό, ασήμι, κοσμήματα, υφάσματα, αρώματα και άλλα περιζήτητα προϊόντα της εποχής) προκαλώντας μια φρενίτιδα στον πληθυσμό της πόλης. Όλοι πλέον ήθελαν να γευτούν αυτά τα προϊόντα, έμποροι, μεσάζοντες, κλέφτες, λιμενικοί και ακόμη περισσότεροι, με αποτέλεσμα οι κλοπές να αυξηθούν σημαντικά. Το ουσιώδες δεν είναι ότι το αγγλικό κράτος επενέβη αποτελεσματικά για να προστατέψει τα συμφέροντα της βασίλισσας -σε αντίθεση πχ με μερικούς σύγχρονους Έλληνες εφοριακούς και τελωνειακούς. Το ουσιώδες είναι ότι η λεία ξύπνησε την περιέργεια και μια ακόρεστη δίψα των Άγγλων για καινούρια πράγματα και αυτό τους έκανε να ξεχυθούν στους ωκεανούς, να κατακτήσουν τις Ινδίες και να αποικίσουν την Βόρεια Αμερική, κερδίζοντας όλα αυτά που έκαναν αργότερα τους μαρξιστές να θυμώνουν.

Δεν υπάρχει λόγος να τρέφουμε αυταπάτες. Στη σημερινή Ελλάδα, η επιδοτούμενη -και κρατικοδίαιτη, σε γενικές γραμμές -επιχειρηματικότητα δεν μπορεί να ανοίξει δρόμους για την οικονομία ούτε να συμβάλλει στην "καθετοποίησή" της.  Οι ωφελούμενοι θα εξακολουθήσουν να τσακώνονται και να κάνουν οτιδήποτε άλλο, εκτός από το να συγχωνεύονται και να μεγαλώνουν. Οι εξαγωγείς, αυτοί που είναι "ατόφιο χρυσάφι" για μια οικονομία, δεν κερδίζουν καμιά θεσμική ή ηθική αναγνώριση. Τα κεκτημένα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα της χώρας λοιδορούνται (ναυτιλία), υποτιμούνται (τράπεζες), υπονομεύονται (κατασκευές και τουρισμός), χλευάζονται (consulting) και οι νέοι δρόμοι της ανάπτυξης διαγράφονται, από τις πολιτικές δυνάμεις, μέσα από "δράκους" (πετρέλαια), σάλτα ("επαναδιαπραγμάτευση") και ονειρώξεις (διορισμοί στο Δημόσιο, "αύξηση της αγοραστικής δύναμης των Ελλήνων" κλπ). Ακόμη και στο κοινωνικό πεδίο, τα blockbusters (και τις καλές εποχές) αντιμετωπίζονταν συχνά με δυσπιστία. Καλύτερη ήταν μια αργομισθία -κατά προτίμηση, από το Δημόσιο. Και, πολύ συχνά, ούτε οι εκπρόσωποι της επιχειρηματικής τάξης είναι καλύτεροι. Ζητούν μειώσεις φόρων, ευελιξία στις εργασιακές και άλλα παρόμοια που τους επιτρέπουν να κάθονται άνετα στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Αντίθετα, οι ξένοι επενδυτές ζητούν "πάταξη της διαφθοράς" (καθόλου "μπαχτσίσι" δηλαδή), ίσως επειδή προέρχονται από σοβαρότερες χώρες, όπου το οικονομικό έγκλημα τιμωρείται, ίσως γιατί επενδύουν διαρκώς στην καινοτομία και το ταλέντο και δεν έχουν το άγχος πως θα αφήσουν το "μαγαζί" σε έναν ανέτοιμο (και καμιά φορά ανίκανο) απόγονο.

Ας μην απορούμε λοιπόν για τη συνεχιζόμενη περιδίνηση, στην οποία βρίσκεται η χώρα. Η μάχη της ανταγωνιστικότητας είναι πιο δύσκολη από όσο νομίζουν όσοι σιτίζονται σε κάποιο κομματικό πρυτανείο.

Μικρά ορόσημα

Δεν υπάρχουν κάποιες στιγμές που νιώθεις ότι πλέον τίποτε δε θα είναι το ίδιο; Όχι μόνο για σένα, προσωπικά, αλλά και τους άλλους γύρω σου; Ακόμη και όταν οι υπόλοιποι πιστεύουν ότι δεν άλλαξε τίποτε;

Δεν μιλώ για κοσμοϊστορικές αλλαγές, όπως η Πτώση του Τείχους ή η 9/11. Μιλώ για ασήμαντα γεγονότα που όμως είναι ενδεικτικά. Σήμερα, θα ασχοληθώ με δύο, ένα θετικό και ένα αρνητικό. Και τα δύο έχουν σχέση με την τηλεόραση. Το ένα ήταν η πρώτη φορά που μεταδόθηκε στην πόλη που ζω ιδιωτικό κανάλι τηλεόρασης -εν προκειμένω, το MEGA. Ξαφνικά, βρεθήκαμε στο σχολείο να συζητάμε με τα άλλα παιδιά σίριαλ και εκπομπές που ήταν κομμένα και ραμμένα ακριβώς στα μέτρα μας. Μέχρι τότε η ΕΡΤ παρείχε προγράμματα που κάλυπταν ένα μεγαλύτερο εύρος ηλικιών (πχ από 4-14 χρονών), άσε που το πρόγραμμα ξεκινούσε τρεισήμισι το μεσημέρι και τέλειωνε στα μεσάνυχτα. Μετά ακολούθησε ο ΑΝΤ1 και έπειτα οι υπόλοιποι. Τα πρώτα χρόνια της ιδιωτικής τηλεόρασης άλλαξε (συχνά προς το καλύτερο αλλά όχι πάντα) ο τρόπος που φανταζόμαστε το μέλλον μας, ο τρόπος που μαθαίναμε την επικαιρότητα, ο τρόπος που επικοινωνούσαμε μεταξύ μας και αξιολογούσαμε διάφορες καταστάσεις. Μια διακριτή διαφορά από τις προηγούμενες γενιές επισημάνθηκε -και ενισχύθηκε στη συνέχεια με το διαδίκτυο κα. 

Για παράδειγμα, το Beverly Hills 90120 αντιμετώπιζε μεν τους έφηβους σαν μεγάλους -αλλά ποιος έφηβος δε βιάζεται να μεγαλώσει; 

http://www.youtube.com/watch?v=QyS_o6lqKS0&feature=related

Ή η "Αναστασία" που προέβαλλε άλλες ανησυχίες, τους πόθους μιας κοινωνίας που πλούτιζε σταθερά και ανυπομονούσε να απολαύσει τον ευδαιμονισμό της.

http://www.youtube.com/watch?v=-zPddDA6vBw

(Δεν είναι δικό μου κανένα από τα βίντεο και ευχαριστώ τα παιδιά που τα μοιράζονται με όλους μας.) 

Μπορεί να μην ήταν τα τέλεια τηλεοπτικά προϊόντα, μπορεί κανείς Κιούμπρικ και κανείς Κόπολα να μην έβαλαν την υπογραφή τους αλλά δεν μπορείς να πεις ότι ήταν άθλια.

Το άλλο γεγονός ήταν το Big Brother 1. Ποτέ δεν το είδα (πέρα από κανένα δίλεπτο, τυχαία, από ζάπινγκ), όπως κανένα άλλο ριάλιτυ, και ποτέ δεν το συμπάθησα. Ήταν η πρώτη φορά που η ακατέργαστη ασημαντότητα μπορούσε να προβάλλεται καθημερινά και οι περισσότεροι στην Ελλάδα (και, ιδίως, η νέα γενιά) αποφάσισε να μιλά γι' αυτή. Ήταν θλιβερό να βλέπεις, ιδίως, νοικοκυριά που η γούνα τους είχε ήδη καεί στο Χρηματιστήριο και τώρα προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν την εικόνα που είχαν για τον εαυτό τους στρεφόμενοι στο τριτοκλασάτο lifestyle και celebrities τόσο πρόχειρα φτιαγμένους, χωρίς κάποιο ταλέντο, απλά "έτσι" υπήρχαν. Τελείως φυσιολογικά, τα αντίστοιχα τηλεοπτικά προϊόντα πολλαπλασιάστηκαν. Η φτήνια πλέον αντιμετωπίστηκε ως κοινωνικό αγαθό, η ήσσων προσπάθεια απενοχοποιήθηκε πλήρως, αρκεί να μπορούσες να την "πουλήσεις", η επωνυμία στον κοινωνικό χώρο απέκτησε νέες παραμέτρους, χωρίς καμία σχέση με την επαγγελματική επιτυχία -για να μη μιλήσουμε για την κοινωνική προσφορά.

Τα τελευταία δύο χρόνια βιώνουμε τόσα σημαντικά γεγονότα που δύσκολα νιώθεις ανάλογα "μικρά ορόσημα". Οι αναταράξεις είναι τόσο έντονες που δεν προσέχεις τίποτε άλλο. Μου φαίνεται, πάντως, ότι όταν αλλάξει κάτι, θα το καταλάβουμε πρώτα από κάτι "μικρό", όχι από κάτι σπουδαίο.

Επιμηθείς vs Προμηθείς στη σημερινή Ελλάδα

Ο Επιμηθέας ήταν, σύμφωνα με τη μυθολογία, εκείνος ο Τιτάνας που πρώτα έπραττε και μετά σκεφτόταν αν αυτό ήταν το σωστό/ σκόπιμο/ ωφέλιμο. Παντρεύτηκε μια ωραία γυναίκα, την Πανδώρα, η οποία τα θαλάσσωσε και μας έστειλε όλα τα δεινά - αλλά και την Ελπίδα.

Ο Προμηθέας πάλι ήταν το αντίθετο του Επιμηθέα. Σκεφτόταν πρώτα πολύ και μετά ενεργούσε. Παρόλα αυτά, από την αγάπη του για τους ανθρώπους, κατέληξε δεμένος σε ένα βράχο με ένα αετό να του τρώει το συκώτι.

Με τη χώρα γύρω μας να καίγεται, δεν έχω διάθεση να ψάξω αν οι αρχαίοι μας πρόγονοι προσπάθησαν να περιγράψουν αυτό που ο Goleman διαχώρισε πρόσφατα ως "κοινωνικό" και "λογικό" εγκέφαλο. Αντίθετα, σήμερα έχω όρεξη να κοιτάξω τους "επιμηθείς" και τους "προμηθείς" που βλέπουμε στα πάνελ, τις συνεντέυξεις αλλά και γύρω μας. Με τη σημείωση ότι και οι μεν και οι δε βρίσκονται σε όλες τις κοινωνικές τάξεις και δεν ανήκουν σε μία πολιτική ιδεολογία -τα κόμματα ας αφήσουμε για άλλη φορά.

Φυσικά, υπάρχουν παγίδες: με τόσο "λιβάνισμα" στο μύθο του Προμηθέα, από τα σχολικά βιβλία και τη διανόηση, νομίζω ότι κανείς δε θα παραδεχτεί ότι ταυτίζεται με τον Επιμηθέα. Ίσως γι' αυτό δεν έχουμε ακούσει και καμία αυτοκριτική από πουθενά. Τραπεζίτες που δάνειζαν όλο τον κόσμο, χωρίς δικλείδες ασφαλείας, μάλλον θα σου πούνε ότι σκέφτονταν μακροπρόθεσμα αλλά γύρισε τούμπα η κατάσταση. Όσοι τραπεζίτες ήταν πιο επιφυλακτικοί, μάλλον ήταν δειλοί. Εκδότες και πολιτικοί που κάνουν σταθερά σπέκουλα πάνω στη δυστυχία των άλλων θα σου πούνε ότι πονάνε γι' αυτά που βλέπουν γι' αυτό υποτιμούν τους κινδύνους για τη χώρα συνολικά. Όσοι προσπαθούν να αρθρώσουν ένα λόγο σοβαρότερο, προφανώς είναι ανάλγητοι. Όσο διατρέχουμε κατεβαίνοντας την κοινωνική πυραμίδα, που να αρχίσουμε και που να τελειώσουμε... Επαγγελματίες και αγρότες που ζούσανε από επιδοτήσεις, επιστήμονες που τακτοποιήθηκαν στο Δημόσιο και τρέχαν να πάρουν το ένα δάνειο μετά το άλλο για μια στιγμή μεγάλης ζωής, μαγαζάτορες που έκαναν τον παρακρατημένο ΦΠΑ εξοχικό που χρησιμοποιούσαν 20 μέρες το χρόνο και τώρα ξέμειναν από κεφάλαιο κίνησης και πολλοί άλλοι.

Στο πολιτικό πεδίο, όμως, ο διαχωρισμός αυτών που προτιμούν την ασφάλεια από αυτούς που παίζουν ζάρια, είναι εμφανής. Οι "επιμηθείς" δεν έχουν πρόβλημα να παίξουν με τη φωτιά: "μας τρομοκρατούν με το "GRexit", δε θα το κάνουν, μας εκβιάζουν, δεν τους έχουμε ανάγκη, θα τους δείξουμε, θα καταφέρουμε και το χρήμα να πάρουμε και να μην τους κάνουμε τα χατίρια, δε φταίμε εμείς που χρεοκοπήσαμε, μπορούμε να στραφούμε σε Ρώσους και Κινέζους." Και άλλα πολλά παρόμοια.

Από την άλλη, οι "προμηθείς", αξιοθαύμαστοι, βεβαίως, μια και απέφυγαν τις κακοτοπιές στη ζωή και την καριέρα τους, μου φαίνονται ότι υπερασπίζονται, ακόμη και τα αυτονόητα, με μια ψυχρότητα αλλά και με τη σιγουριά των ανθρώπων που δεν απειλούνται εύκολα από υλικούς κινδύνους. "Αν μείνουμε στο €, τα πράγματα θα είναι δύσκολα για όλους, αν πάμε στη δραχμή θα είναι πολύ χειρότερα για σας. Και, προσέξτε, γιατί μερικοί έχουν συστήσει τη "συμμορία της Δραχμής" και σας χρησιμοποιούν." Και, παρόλο που έχουν δίκιο σε όλα, δεν μπορούν να πείσουν τους άλλους -αν κρίνω τουλάχιστον από τις τελευταίες εκλογές.

Μου φαίνεται ότι η ασυνεννοησία έχει βάση αξιακή. Κάτι σαν τη "σύγκρουση των πολιτισμών" μεταξύ κρατών που περιέγραψε ο Χάντινγκτον, μόνο που στην Ελλάδα έχει την πρωτοτυπία να εξελίσσεται στο εσωτερικό της χώρας. Όσο δίκαιο κι αν έχουν οι "προμηθείς", δεν πρόκειται να το βρούνε υπενθυμίζοντας, έστω και εμμέσως, στους άλλους ότι  τα έκαναν θάλασσα (όταν στράφηκαν στο κρατικό χρήμα αντι για τις εξαγωγές, όταν έπαιρναν συνέχεια δάνεια, αντί να εξελίσσονται ομαλά, όταν βολεύτηκαν σε μια θεσούλα στο Δημόσιο και νομίζανε πως έγιναν μεγαλοαστοί κα).

Όχι ότι το "ελληνικό σύστημα" δεν είναι εξοργιστικό: η ανικανότητα και η απαξία για ό,τι απαιτεί προγραμματισμό για περισσότερο από μια βδομάδα μας έφερε στα σημερινά χάλια. Πχ η δυσανεξία στο ΕΣΠΑ οφείλεται στην έλλειψη "ωριμότητας" (μελέτες και άδειες) των έργων των Φορέων, όχι την έλλειψη χρημάτων. Παρόλα αυτά, α υ τ ό το σύστημα απέδιδε μέχρι τώρα. Εφόσον οι πολιτικές τάξεις δεν είχαν συνέχεια, ούτε το κράτος είχε συνέχεια, ούτε οι περισσότερες επιχειρήσεις είχαν λόγο για χτίζουν σταθερά: όλα ήταν μια "άρπα -κόλλα", αναλόγως της συγκυρίας. Δεδομένου του κόστους και των κινδύνων, συνέφερε να είσαι επιμηθέας.

Περιμένουμε οι "επιμηθείς" να αλλάξουν αμέσως; Ακόμη και πιο εξασφαλισμένοι από αυτούς  αδυνατούν να διακρίνουν την κατεύθυνση που δείχνει "το βέλος του χρόνου". Ο καιροσκοπισμός των περισσότερων πολιτικών και οικονομικών παραγόντων, μεγάλων και μικρών, τους τυφλώνει τόσο που νομίζουν πως δε θα πληρώσουν -όχι υποχρεωτικά σε χρήμα -ακριβά τη φιλαυτία τους παρόλο που η χιονοστιβάδα πάει κατά πάνω τους. Πόσοι είχαν την προνοητικότητα να κρατήσουν "χαμηλούς τόνους" τα προηγούμενα χρόνια και να μη στιγματιστούν, ώστε να μην είναι οι πρώτοι στόχοι; Πόσοι "πρώην" είναι εκτεθειμένοι σε περίπτωση που η Βουλή αρχίζει να τους ψάχνει και να μην κάνει τα "στραβά μάτια"; Αν αυτοί ήταν τόσο απερίσκεπτοι, οι οποίοι είχαν όλη την πληροφόρηση και την πολυτέλεια να πάρουν και κάποιοα μέτρα προστασίας, φανταστείτε τι γίνεται παρακάτω.

Κρίσιμη παράμετρος στα παραπάνω είναι οι "σιωπηλοί προμηθείς". Όλοι όσοι δεν έκαναν κάποιο λάθος, ούτε επένδυσαν στη λαμογιά και, προς το παρόν, σιωπούνε. Ίσως αηδιασμένοι αλλά σιωπούν. Αποταμειεύσανε 20.000 € και τώρα ο Στρατούλης με το Γλέζο τους λένε "πλούσιους". Σπούδασαν και, αν πάμε στη δραχμή, θα γίνουν εργάτες ή αγρότες. Διορίστηκαν με την επετηρίδα ή τους γραπτούς διαγωνισμούς του ΑΣΕΠ και κανείς δεν νοιάζεται γι' αυτούς, γιατί οι συνδικαλιστές προέρχονται από τους άλλους ΔΥ: με τις εκτός ΑΣΕΠ διαδικασίες, με την προσαύξηση του 50% κλπ. Δε μιλώ γι' αυτούς. Μιλώ για τους άλλους που έχουν πρόσβαση στον πολιτικό διάλογο και μας ζητούν "να σκεφτούμε μακροπρόθεσμα". Όσο δίκαιο κι αν έχουν, μπορούν αυτό να το ζητάνε από όλους; Είναι το μέλλον για όλους ρόδινο;

Τίποτα δε θα διορθωθεί με την αυταρέσκεια ούτε με το διδακτισμό. Αν ήταν εύκολο να είσαι "προμηθέας", θα το είχαν καταφέρει και οι άλλοι. Τότε που τα σχολικά βιβλία έγραφαν πόσο ανώτερος και πιο προφυλαγμένος από τους Μαύρους Κύκνους ήταν ο Προμηθέας. Έστω κι αν τελικά την πάτησε και αυτός.

Δείτε (αλλά μην το πάρετε τοις μετρητοίς, ισχύει περισσότερο στις χώρες που ευνοούν την αξιοκρατία):
http://www.ted.com/talks/lang/en/joachim_de_posada_says_don_t_eat_the_marshmallow_yet.html

Η Πόλις Εάλω: Παραμύθια και μαθήματα

Αν και η εξέταση ειδικών ιστορικών θεμάτων από μη ιστορικούς είναι παρακινδυνευμένη, λόγω ημέρας ας ψάξουμε το ζήτημα λίγο παραπάνω. Έτσι και αλλιώς η πληροφόρηση για την Άλωση της Πόλης είναι μεγάλη. Σ' αυτό το ποστ θα ασχοληθούμε με κατεστημένες ιδέες που μας λένε στο σχολείο και τα μίντια σχετικά με την Άλωση, oi οποίες όμως μοιάζουν με παραμύθια, αν τις ψάξεις λίγο παραπάνω. Όχι σαν τους γνωστούς θρύλους (π.χ. ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς) αλλά ευχάριστα αφηγήματα, τα οποία αναγνωρίζονται πιο δύσκολα ως παραμύθια.

Παραμύθι Νο 1: Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε στην Άλωση από τους Τούρκους

Σαν να λέμε... η κακοδιαχείριση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου οδήγησε στο Μνημόνιο. Δεν μπορεί να ισχύει κάτι τέτοιο.  Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε σε σφαγές και λεηλασίες, επομένως, ήταν έγκλημα, όση επιείκια και αν θες να δείξεις. Άλλο πράγμα, όμως, αυτό και άλλο ότι ευθύνεται για την Άλωση από τους Τούρκους.

Πολύ πιο σημαντικές είναι κάποιες λεπτομέρειες της πρώτης Άλωσης. Πχ όταν οι Βυζαντινοί αυλικοί διασχίζαν το δρόμο της εξορίας για τη Νίκαια ο λαός τους αποδοκίμαζε και τους κορόιδευε. Ακόμη, τα βυζαντινά κράτη που δημιοργήθηκαν μετά το 1204 ποτέ δεν ενοποιήθηκαν, ούτε με τη βία, ούτε με τη διπλωματία, παρόλο που είχαν κοινή θρησκεία και κοινή καταγωγή.

Παραμύθι Νο 2: Ο στρατός των Τούρκων ήταν ανίκητος

Ο στρατός των Τούρκων είχε ηττηθεί αρκετές φορές μέχρι να πέσει το Βυζάντιο και κάποιες φορές και από τους Βυζαντινούς. Ακόμη και την κρίσιμη στιγμή, χρειάστηκε αρκετό καιρό μέχρι να καταλάβει την Πόλη. Οι έριδες και οι εμφύλιοι δεν έλειπαν. Και όμως απέναντι σε αυτούς οι Βυζαντινοί αντέταξαν 5000 πολεμιστές, πολλοί από τους οποίους ήταν ξένοι. Ολοκληρη η Πόλη είχε περίπου 180.000 κατοίκους. Εκατοντάδες χιλιάδες ήταν οι καλόγεροι. Παρόλα αυτά, δε φάνηκαν και πολλοί πρόθυμοι για να υπερασπιστούν την Πόλη -ας το σημειώσουμε κι αυτό.

Επίσης, το κράτος που εφτά αιώνες πριν χρησιμοποιούσε το "υγρό πυρ" εναντίον των Αράβων, δεν είχε καθόλου πυροβολικό.

Παραμύθι Νο3: Εγκατάλειψη από τη Δύση

Ώπα, στοπ, ένα λεπτό... Να το ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής. Είτε οι Δυτικοί  κ α λ ώ ς  επενέβαιναν στο Βυζάντιο ή  κ α κ ώ ς. Και τα δυο μαζί δε γίνεται.

Σε περίπτωση που θα θέλαμε να γινόταν μια  Σταυροφορία, ας σκεφτούμε. Η Α΄ Σταυροφορία, όντως, έσωσε το Βυζάντιο από τους Σελτζούκους, δέκα μόλις χρόνια μετά το Ματζικέρτ και οδήγησε στα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων. Οι Βυζαντινοί είχαν "αδειάσει" τη Β΄και την Γ΄ Σταυροφορία, κλείνοντας ειρήνη με τους Άραβες. Οι επόμενες σταυροφορίες είχαν εκφυλιστεί και αποτύχει αφού τα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων είχαν καταληφθεί σταδιακά από τους Μαμελούκους. Αξίζει να θυμόμαστε, πάντως, ότι οι Σταυροφορίες, τουλάχιστον επίσημα, κατευθυνόταν προς την Παλαιστίνη, όχι την Κωνσταντινούπολη. 

Ακόμη χειρότερα, οι βασικοί παίκτες πηγαίναν κατά διαβόλου. Το 1306 ξέσπασε εμφύλιος στη γερμανική αυτοκρατορία που κράτησε πολύ. Την ίδια χρονιά η παπική έδρα μεταφέρθηκε στην Αβινιόν, προκαλώντας εσωτερικές συγκρούσεις στον παπισμό για πάνω από ένα αιώνα. Την επόμενη χρονιά, οι Ναΐτες Ιππότες (οι γνωστοί...), το πιο σκληροπυρηνικό Τάγμα στον πόλεμο κατά των μουσουλμάνων, διαλύθηκαν. Λίγες δεκαετίες μετά Αγγλία και Γαλλία ξεκίνησαν τον Εκατονταετή Πόλεμο -ο οποίος μάλιστα κράτησε περισσότερο από όσο υποδηλώνει το όνομά του και έληξε την ίδια χρονιά που έπεσε η Πόλη.

Οι μικρότεροι παίκτες (οι ιταλικές πόλεις και κάποιοι φεουδάρχες) ήταν γενικά αναξιόπιστοι -τέτοιοι ήταν και επικεφαλής της Δ΄ Σταυροφορίας. Στα μέσα του 14ου αιώνα ξέσπασε η επιδημία πανώλης που αφάνισε περίπου το 1/3 του πληθυσμού της Ευρώπης. 

Με βάση όλα τα παραπάνω, π ο ι ο ς  θα ξεκινούσε σταυροφορία υπέρ του Βυζαντίου και  γ ι α τ ί;

Παραμύθι Νο 4: Η διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών οδήγησε στην Άλωση

Εδώ υπάρχει ένα γεγονός: όντως υπήρξε στην Πόλη μια διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών. Όμως αυτή ξέσπασε λίγο πριν την Άλωση και  α φ ο ύ  το Βυζάντιο είχε ηττηθεί στρατηγικά, πολιτικά και ιστορικά.

Πολύ πιο σημαντικό είναι να δούμε τι κρύβει η διαμάχη π έ ρ α από την ένωση των Εκκλησιών. Τα κηρύγματα σοφών της εποχής (πχ ο Γεμιστός) μιλούσαν για την ανάγκη μετασχηματισμού της Αυτοκρατορίας σε εθνικό βασίλειο -όπως έκανε πχ η Γαλλία ή Αγγλία. Αυτό σήμαινε αλλαγή των θεσμών και της ιδεολογίας της Αυτοκρατορίας. Ο αυτοκράτορας (πολλών λαών, έστω και ως τίτλος) θα γινόταν βασιλιάς (ενός έθνους), η Εκκλησία θα έπρεπε να αποχωριστεί την κρατική προστασία (όπως πχ η Καθολική Εκκλησία) και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες θα έπρεπε να παραχωρήσουν μέρος της εξουσίας τους στις πόλεις και το λαό. Αν και οι σοβαρότεροι αυτοκράτορες προσπάθησαν να δώσουν μια τέτοια κατεύθυνση, έστω και καθυστερημένα, άλλοι αυτοκράτορες μαζί με τα κατεστημένα συμφέροντα τορπίλισαν κάθε αλλαγή. Όταν η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο, οι δυο τελευταίοι αυτοκράτορες προσπάθησαν να ενώσουν τις Εκκλησίες για να πάρουν στρατιωτική βοήθεια. Ήταν το ελάχιστο που μπορούσαν να κάνουν για να κερδίσουν χρόνο, μέχρι να ωριμάσουν οι συνθήκες ενός ευρύτερου μετασχηματισμού. Παρόλα αυτά, τα κατεστημένα συμφέροντα προτίμησαν να ανεχθούν τους Οθωμανούς που εγγυόταν ότι καμιά κοινωνική μεταβολή δε θα γινόταν. (Τροφή για σκέψη: Στην περίφημη σύνοδο της Φεράρα, εκείνοι που αντέδρασαν περισσότερο ήταν οι μητροπολίτες περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επίσης, ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση γκρέμισε τον Ναό των Αγίων Αποστόλων που ήταν το ίδιο ξακουστός με την Αγία Σοφία και όπου ήταν θαμμένοι οι περισσότεροι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες, το σημαντικότερο ίσως μνημείο της βυζαντινής εξουσίας της εποχής εκείνης.)

Παραμύθι Νο 5: "Ήταν θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει..." 

Μέχρι τώρα μιλούσαμε σοβαρά. Τώρα το ξεφτιλίσαμε...

Και μια εναλλακτική οπτική:

Το Βυζάντιο ήταν μια ανομοιογενής αυτοκρατορία ήδη εν τη γενέσει του. Προκειμένου να εξασφαλίσει τη συνοχή του εγκατέλειψε, πρώτα, τους διαφορετικούς (εθνικούς, αιρετικούς κλπ), οποίοι υποδέχτηκαν εύκολα τους Άραβες. Έτσι η Εκκλησία έγινε ένας από τους στυλοβάτες του Κράτους. Ο εξελληνισμός των ελίτ προχώρησε απρόσκοπτα αλλά δεν ήταν όλα τα έθνη της αυτοκρατορίας φορείς του ελληνικού πολιτισμού. Αργότερα, η αναδιοργάνωση του κράτους σε "θέματα" οδήγησε στη δημιουργία της μεγάλης γαιοκτησίας. Σταδιακά, η κοινωνικές δομές παγιώθηκαν. Πρώτα, οι ελεύθεροι καλλιεργητές εκτοπίστηκαν από τους "δυνατούς". Χριστιανικοί πληθυσμοί που δεν ήταν Έλληνες εύκολα κατακτήθηκαν από τους Σελτζούκους και δεν ανακτήθηκαν ποτέ. Το Βυζάντιο τότε αντί να στηριχτεί στις δικές του δυνάμεις, προτίμησε να στηριχτεί στους Σταυροφόρους -για να μην απειληθεί το εσωτερικό στάτους κβο. 

Έπειτα, οι πόλεις φτωχύνανε από τα προνόμια που δινότανε στους Ιταλούς. Η πρώτη Άλωση απλώς έδειξε ότι το ρήγμα ανάμεσα στη βυζαντινή αριστοκρατία και το κράτος  τ η ς, από τη μία,  και το λαό, από την άλλη, ήταν ήδη βαθύ. Αλλά και στο εσωτερικό της υπήρχαν διαιρέσεις. Βυζαντινοί άρχοντες μοιράστηκαν μέρος της Αυτοκρατορίας και δεν επανενώθηκαν ποτέ, ουτέ καν μετά την ανάκτηση της Πόλης. Ο λαός και οι πόλεις (οι ελληνικοί πληθυσμοί, κυρίως, οι υπόλοιποι είχαν ήδη χαθεί) οδηγήθηκαν σταδιακά στην απόγνωση. Άλλοι στράφηκαν στην Εκκλησία (μοναχοί κλπ) και άλλοι στην Επανάσταση (οι Ζηλωτές και ο δεύτερος βυζαντινός εμφύλιος πόλεμος). Η ήττα των Ζηλωτών με τη συνδρομή των Τούρκων έκανε την εξέλιξη μη αντιστρεπτή. Οι Τούρκοι καταλάβανε σταδιακά εδάφη -κλειδιά, ενώ η βυζαντινή αριστοκρατία ασχολούνταν με δυναστικούς γάμους, διανομή των (όλο και λιγότερων κρατικών  προνομίων) κοκ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι Τούρκοι τότε ήταν πολύ ανεκτικοί με τους κατεκτημένους, τους έδιναν φορολογική ατέλεια, σεβότανε την Εκκλησία κ.α. Τότε, στον ελλαδικό χώρο, ξέσπασαν ιδέες "εθνικές" που βοήθησαν τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνισμού (και διαφοροποίησαν αποφασιστικά τους ελλαδίτες από τους πάντα πιστούς σε κάποια αυτοκρατορική ιδέα μικρασιάτες) αλλά δεν κατάφεραν να αλλάξουν την τροπή των πραγμάτων. 

Το Βυζάντιο αποφάσισε να μην αλλάξει το στάτους κβο, ούτε στο ελάχιστο. Επομένως, κατά την Άλωση, κανείς δεν είχε μείνει να υπερασπιστεί την Αυτοκρατορία. Πολλοί ήταν δουλοπάροικοι σε καιροσκόπους μικρογαιοκτήμονες, πολλές πλούσιες πόλεις ήταν στα χέρια των Τούρκων, οι λίγες που ήταν στα χέρια των βυζαντινών είχαν χάσει τα πολύτιμα μονοπώλια τους (όχι μόνο τα εμπορικά αλλά και της τεχνογνωσίας), άλλοι δεν εμπνεόταν να πολεμήσουν για την αυτοκρατορία και γινόταν καλόγεροι, ενώ οι άρχοντες της εποχής νοιαζόταν κυρίως για το πως θα παραμείνουν "άρχοντες", είτε με βυζαντινή, είτε με οθωμανική κυριαρχία. Πως, επομένως, ο Μωάμεθ ο Β΄να μη γίνει "Πορθητής";

Διαβάστε: 

Ελένη Αρβελέρ, Η πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Εκδ. Ψυχογιος

Δείτε: : http://www.youtube.com/watch?v=m3iiH7BEsoA&feature=related