Σχολικά κλισέ που καίνε χώρες -και κόσμο.

Πάνε αρκετά χρόνια από τότε που ολοκλήρωσα ευδόκιμα τη διαδρομή μου στο σοβιετικό εκπαιδευτικό μας σύστημα και, έτσι, δεν μπορώ να ξέρω αν κάποιες κακιές συνήθειες που είχαν οι δάσκαλοι και οι πανεπιστημιακοί εκείνα τα χρόνια, εξακολουθούν να υφίστανται ή όχι. Αν μιλήσουμε για υλικές ελλείψεις εκείνη την εποχή, η ανάρτηση δε θα έχει τέλος. Όχι, δε μιλώ γι' αυτό, αναφέρομαι σε αντικοινωνικές συμπεριφορές που γινόταν ανεκτές -αν δεν ενθαρρυνόταν κιόλας κάποιες φορές -από τους εκπαιδευτικούς. Πρέπει να ομολογήσω ότι καθώς περνούσε ο καιρός, έβλεπα αλλαγές προς το καλύτερο στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ωστόσο, όσα περιγράφω παρακάτω ήταν διαχρονικά κλισε και στο τέλος έγιναν αξίες. Τις επιπτώσεις τους μπορείτε εύκολα να τις αναγνωρίσετε στην Ελλάδα της εποχής μας.

• Η συγχώρεση ως αρετή

 Αυτό εμφανιζόταν κυρίως στο μάθημα των Θρησκευτικών. Το νόημα ήταν ότι ακόμη και ο μεγαλύτερος εγκληματίας μπορεί και πρέπει να συγχωρεθεί από τους συναθρώπους του, εφόσον μετανοήσει ειλικρινά. Πως, όμως, αναγνωρίζεται η ειλικρινής μεταμέλεια; Με τα δάκρυα στα μάτια; Με την επίκληση ανωτέρας βίας ("πεινούσα", "είχα άσχημα παιδικά χρόνια", "έπρεπε να το κάνω" κοκ); Με την επανόρθωση του σφάλματος; Αυτό δε διευκρινιζόταν. Έτσι εύκολα περνούσαμε από τη μετάνοια στη συγχώρεση, η οποία εξύψωνε το θύμα. Φυσικά, στην πράξη, δε σύγχωρούνε όλα τα θύματα εύκολα τους θύτες. Οι παρατηρητές, όμως, του εγκλήματος μπορούν να γίνουν πολύ ανεκτικοί με τους θύτες, δίνοντας το σήμα ότι "δεν έγινε και τίποτε μωρέ...". Από τη σχολική βία μέχρι τη φοροδιαφυγή, την πολιτική βία, τις εμπορικές απάτες, το οικονομικό έγκλημα και το πολιτικό χρήμα, η αυτόματη συγχώρεση του θύτη μπορεί να γίνει οδηγός καταστροφής για το σύνολο. Για περισσότερες λεπτομέρειες για τις συνέπειες της ατιμωρησίας, διαβάστε τις εκθέσεις της Τρόικας.

• Η παπαγαλία ως αριστεία

Δε νομίζω ότι χρειάζεται επεξήγηση. Όποιος παπαγαλίζει ανταμοίβεται με τον υψηλότερο βαθμό -και στα πλαίσια μιας μικρής σχολικής κοινότητας αυτό έχει τη σημασία του. Το πρόβλημα είναι ότι όποιος παπαγαλίζει εμφανίζει άλλα προβλήματα μεγαλώνοντας. Θεωρεί ότι τα βιβλία έχουν τις λύσεις για τα πάντα, δυσκολεύεται να αξιολογήσει την αξιοπιστία μιας πηγής, δεν μπορεί να σκεφτεί "out of the box". Έχει μάθει να θυμάται την καλύτερη υφιστάμενη λύση αλλά όχι να βρίσκει μια νέα καλύτερη. Παπαγαλίζει εύκολα συνθήματα και θεωρίες συνομωσίας -δε θέλω να πάω σε άλλες προέκτασεις, όπως η υποτίμηση της κινητικότητας, του σώματος κα. Ίσως η αποστήθιση (όχι η παπαγαλία) να είναι ένα βασικό στοιχείο της εξέλιξης ενός εργαζόμενου, ενός πολίτη, ενός ανθρώπου. Πάντως, δεν είναι το μοναδικό. Ανάμεσα σε άλλα, τέτοιες συμπεριφορές μας οδήγησαν σε μια παγωμένη κοινωνική κινητικότητα, σε ευάριθμους κομματικούς στρατούς, σε ανθρώπους που, θεωρητικά, ανήκουν στην πνευματική ελίτ της χώρας ή μιας πόλης και, πρακτικά, αποδεικνύονται ότι πιο αναχρονιστικό έχουμε να επιδείξουμε.

• Η ανοχή στη λούφα 

 Πόσες και πόσες φορές, όσοι δε συμμετείχαν σε μια συλλογική δράση (από τη συλλογή των απορριμμάτων πριν αφήσει το σχολείο το χώρο της εκδρομής μέχρι την προετοιμασία μιας σχολικής γιορτής) επιβραβεύτηκαν, πρακτικά, με περισσότερο ελεύθερο χρόνο -την ώρα που οι άλλοι δουλεύαν; Το σημείο -κλειδί, εδώ, δεν είναι η απόδοση των υπολοίπων -αν τα κατάφεραν ή όχι -αλλά ότι κάποιοι κρύφτηκαν πίσω από τους άλλους και αυτό δε στιγματίστηκε στα πλαίσια της σχολικής κοινότητας. Έτσι έμαθαν μικροί, αυτά κάνουν μεγαλώνοντας. Δεν είναι να απορούμε μετά που οι μόνες μαζικές οργανώσεις που υπάρχουν είναι τα κόμματα. Μόνο σε αυτές συμφέρει να είσαι ενεργός, στις άλλες  είσαι ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο κορόιδο.

• Η αντιγραφή και η λογοκλοπή

 Ξέρω. Δεδομένου ότι τα εγχειρίδια του ελληνικού σχολείου είναι, ίσως, ό,τι πιο βαρετό και αλλοπρόσαλλο έχει καταφέρει να συλλάβει ο ανθρώπινος νους, πολλοί σκέφτεστε ότι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να αντιγράψουν αν το κάνουν για να πιάσουν τη βάση και να πάρουν "το χαρτί". Ή ότι έχουν, αργότερα, το δικαίωμα να αντιγράφουν εργασίες άλλων στο πανεπιστήμιο, αν μια προθεσμία πιέζει. Λάθος. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ηθικό αλλά, κυρίως, πρακτικό, από πλευράς οφέλους. Το μικρότερο ζήτημα είναι ότι πολλοί συμπολίτες μας αγνοούν βασικές πληροφορίες για τη χώρα τους ή το γύρω τους κόσμο, με αποτέλεσμα να ζούνε είτε τίμιοι και φτωχοί, είτε  πλούσιοι και σε βάρος των άλλων. Το βασικότερο είναι ότι το σχολείο δεν τους μαθαίνει να χειριζονται μια αντιξοότητα, ακόμη και όταν αυτή έχει την πιο ανόητη αφετηρία. Το αποτέλεσμα στις μέρες μας είναι μέχρι χτες να ήμαστε αδιάφοροι γι' αυτά που μας συμβαίνουν και σήμερα να έχουμε ξεχυλίσει από εύκολη "αγανάκτηση". Βιώνουμε την πραγματικότητα ως αντίπαλο, ενώ είναι απλώς μια αντιξοότητα.

• "Η Ελλάδα είναι μια φτωχή και αδύναμη χώρα"

 Άλλο "σκάλωμα" και αυτό... Κυρίως βρισκόταν σε απαρχαιωμένα βιβλία Γεωγραφίας και Ιστορίας. Ακόμη και τις εποχές που η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα -μέλος της ΕΕ στην περιοχή, βρισκόταν στην πρώτη εικοσάδα παγκοσμίως, από πλευράς κοινωνικής ανάπτυξης, και με τα κοινοτικά πακέτα γινόταν υποδομές κάθε τύπου (άσχετα πόσο κοστίζαν οι τελευταίες), τα σχολικά βιβλία παρουσιάζανε μια Ελλάδα, αγροτική, με τριτογενή τομέα αποκλειστικά παρασιτικό, περίπου ανυπόληπτη και απαξιωμένη διεθνώς. Και, ακόμα και έτσι, δεν εξηγούσαν γιατί η Ελλάδα έπρεπε να καλύψει τόσο μεγάλη απόσταση προκειμένου να φτάσει τις άλλες χώρες. Το γεγονός αυτό επηρέασε βαθιά πολλούς συμπολίτες μας και, πιθανότατα, εξηγεί -όχι από μόνο του, βέβαια -διάφορα άσχετα μεταξύ τους φαινόμενα, από τον αντιαμερικανισμό ("αυτοί πανίσχυροι, εμείς αδύναμοι"..) και το lifestyle (με τη λογική ότι όσοι έχουν πλατινέ μαλλί γίνονται αυτόματα ελίτ, αφού η χώρα γύρω τους δεν έχει βασικότερα πράγματα) μέχρι τη δημοφιλία ομάδων του τριτου κόσμου στα Μουντιάλ ("φτωχοί εμείς, φτωχοί και αυτοί"...). Έτσι, οι εποχές κατά τις οποίες η Ελλάδα μπορούσε να ανοίξει βηματισμό πέρασαν μέσα στη ραθυμία και τη γκρίνια. Τώρα, ήρθε ο καιρός να δούμε πως είναι, όντως, να ζεις σε μια φτωχή χώρα.

• "Η μεγαλούπολη είναι απάνθρωπη και το χωριό παράδεισος"

 Αυτό το κλισέ αναπαράγονταν κυρίως από τα Κείμενα Λογοτεχνίας. "Ποτέ οι μύτες από τις στέγες των σπιτιών των ανθρώπων δεν ήταν τόσο κοντά, ενώ οι καρδιές τους τόσο μακριά" και άλλα παρόμοια ηχηρά. Κολοκύθια τούμπανα... Η καρδιά της οικονομίας και του πολιτισμού χτυπά στις πόλεις -και ιδίως τις μεγαλουπόλεις -εδώ και πέντε χιλιάδες χρόνια. Μέχρι πρόσφατα οι άνθρωποι στην ελληνική ύπαιθρο ζούσαν λίγο και πεθαίναν ακόμη και από ιάσιμες ασθένειες. Οι δουλειές τους δεν τους αντάμοιβαν ικανοποιητικά και όσο για τον τρόπο που ζούσαν ή παντρεύονταν... Ας μην ξεφύγουμε τόσο από το θέμα. Ας αφήσουμε που έπρεπε να βλέπουν κάθε μέρα όσους δε συμπαθούσαν ή ανταγωνίζονταν κοινωνικά. Τι ακριβώς  αναπολούμε από τη ζωή στο χωριό; Πάνω σε αυτό το κλισέ δε, χτίστηκαν και άλλα -και υπογράφηκαν ακόμη και από "έγκριτους" επιστήμονες: "Η ανάπτυξη θα έρθει από την περιφέρεια" ή "από την ύπαιθρο". Κάπως έτσι γεμίσαμε με αεροδρόμια ή ΤΕΙ ή στρατόπεδα ακόμη και στην τελευταία κωμόπολη. Τώρα, θα εξοφλήσουμε, απλώς, τον (αλμυρό) λογαριασμό.

• "Βιομηχανία είναι τα φουγάρα"

 Άλλοτε λεγόταν ευθέως και άλλοτε εμμέσως αλλά σίγουρα γινόταν φανερό σε κάθε ευκαιρία. Ναυτιλία, τράπεζες, κατασκευές, τουρισμός δεν ήταν βιομηχανία, ακόμη κι αν ήταν πλήρως καθετοποιημένες. Ούτε η ελαφριά βιομηχανία μετρούσε, εμείς θέλαμε βαριά, φαραωνική,  βιομηχανία. Αντί λοιπόν οι πολίτες να ζητούν από τους πολιτικούς να εστιάσουν στα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα, ψάχνανε δογματικά να χτίσουν το μέλλον της οικονομίας πάνω σε ό,τι πίστευε ο καθένας: άλλος στις πρώτες ύλες  (πετρέλαιο, χάλυβα κλπ) που θα τροφοδοτούσαν μια αναιμική αγορά, άλλος στην κρατικοδίαιτη καινοτομία και επιχειρηματικότητα (τεχνολογικά πάρκα κλπ), άλλος σε οπλικά συστήματα που δε λειτουργήσανε ποτέ. Σήμερα, αναρωτιώμαστε γιατί έχει αφελληνιστεί μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων, γιατί έχουμε τόσο λίγες εξαγωγικές επιχειρήσεις, γιατί η ελληνική διασπορά δεν επανατρίζει τα κεφάλαιά της. Για πολλούς λόγους και ένας από αυτούς είναι ότι ποτέ δεν καταλάβαμε πως η βιομηχανία είναι μια μέθοδος, όχι ένα προϊόν. Η Goldman Sachs είναι το ίδιο "βιομηχανική" με την Apple και η Apple είναι βιομηχανική όχι γιατί παράγει υπολογιστές αλλά γιατί λειτουργεί με μεγάλη εξειδίκευση, επενδύει διαρκώς στην καινοτομία, ανοίγεται σε νέες αγορές και διαλέγει το CEO της με κριτήρια αριστείας, όχι καταγωγής. Όλα αυτά δηλαδή που δεν κάνουν πολλές επιχειρήσεις με εργοστάσια στην Ελλάδα και κυρίως την περιφέρεια -και ούτε πρόκειται να κάνουν, όσες επιδοτήσεις κι αν πάρουν, αν δεν αλλάξουν πρώτα οι αξίες της κοινωνίας μας.

Με τόσες συνδέσεις ανάμεσα στα σχολικά κλισέ και τη σημερινή Ελλάδα, μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος: καλά, αυτά κατέστρεψαν τη χώρα; Δεν υπάρχουν τόσες άλλες αιτίες, πολύ πιο κραυγαλέες. Προφανώς, υπάρχουν. Αλλά οι παραπάνω αιτίες θα είχαν περιοριστεί πολύ περισσότερο αν το σχολείο είχε χτίσει τις σωστές άμυνες στους μελλοντικούς πολίτες. Δεν το έκανε.  Οι αξίες ελληνικού σχολείου αντί να είναι επιβραδυντές της κρίσης, έγιναν καταλύτες. Με αποτέλεσμα, ακόμη και σήμερα να αναρωτιώμαστε γιατί ο πολιτικός διάλογος είναι τόσο αόριστος, ουτοπικός και αδιέξοδος.

Η Αποποιημένη Κληρονομιά (ΙΙ)

Έστω ότι κάποιος κληρονομεί πολλά: ακίνητα, χρήματα, μετοχές, πίνακες ζωγραφικής μεγάλης αξίας. Από μια ιδιοτροπία, αποφασίζει να πετάξει τους πίνακες στο δρόμο με το σκεπτικό ότι δεν τους χρειάζεται. Πως θα τον χαρακτηρίζατε; Ακόμη και όσοι μισείτε τη ζωγραφική, δε πιστεύετε ότι θα μπορούσε να ειχε σεβαστεί το διαθέτη, βρίσκοντας μια καλύτερη λύση;

Είναι λυπηρό, όταν μια χώρα, παραιτείται από μέρος της Ιστορίας της. Συχνά, αυτό γίνεται με καλή πρόθεση. Για παράδειγμα, όταν απελευθερώθηκε η Ελλάδα, ξεχάστηκε το πρόσφατο οθωμανικό παρελθόν. Η θέση της Εκκλησίας στην οθωμανική διοίκηση αποσιωπήθηκε, οι "αντιδραστικοί" παπάδες που πήρανε τα καριοφίλια σε σημαντικές ή ασήμαντες εξεγέρσεις εγκωμιάστηκαν και παρουσιάστηκαν ως ο κανόνας. (Φυσικά, ο ρόλος της χριστιανικής θρησκείας στη διατήρηση  της ελληνικής συνείδησης και της αφομοίωσης μη ελληνικών πληθυσμών μετά την ανεξαρτησία είναι μια άλλη σημαντική παράμετρος.) Το αποτέλεσμα τέτοιων ενεργειών ήταν η ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας των Ελλήνων -αφού όλοι αναγνωρίζαν στη φωτογραφία τον εαυτό τους -με τίμημα, όμως, την αργή εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας.

Η οργάνωση της Επανάστασης είναι, ίσως, το πιο περιφρονημένο από τα σχετικά θέματα του της επίσημης εθνικής ιδεολογίας, όπως αρθρώνεται στις εφημερίδες, την τηλεόραση και το Ιντερνέτ -πλήν λίγων εξαιρέσεων. Ίσως επειδή τα οργανωτικά προβλήματα θεωρούνται -και, ιδίως, στην Ελλάδα -βαρετά και οι λύσεις τους ακόμη πιο βαρετές. Ίσως, επειδή οι μάχες και τα τρόπαια έχουν περισσότερο λούστρο. Όπως και να 'χει, οι μυστικές και οι φανερές οργανώσεις αναφέρονται επιγραμματικά, χωρίς να τονίζεται πολύ ο ρόλος τους.

Οι ισχυρισμοί των Τούρκων, ότι οι Έλληνες -το πιο ευνοημένο μιλέτ -ήταν όργανα των Ευρωπαίων για το διαμελισμό μιας ισχυρής αυτοκρατορίας, ακούγονται, όντως, υπερβολικοί. Όχι μόνο ως προς το ρόλο των Ελλήνων αλλά και ως προς την ισχύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, έστω και άθελά τους, οι Τούρκοι στρέφουν την προσοχή εκεί που πραγματικά αξίζει να προσέξει κανείς: στους δεσμούς Ελλήνων και Ευρωπαίων.

Οι δεσμοί προϋπήρχαν της Επανάστασης: πολλοί επιφανείς Έλληνες  διατηρούσαν επαφές ή συνεργάζονταν με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ήδη από τους Ναπολεόντιους Πολέμους, οι οποίοι εν μέρει είχαν, στα μάτια των ιδεολόγων, τη μορφή στρατιωτικής αναμέτρησης δημοκρατικών -συντηρητικών, διάφοροι Έλληνες απέκτησαν ρόλο με την πλευρά των Γάλλων. Πιο γνωστές είναι οι σχέσεις του Χριστόφορου Περραιβού, λιγότερο γνωστές οι σχέσεις του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και άλλων από την ίδια οικογένεια. Ίσως, η κίνηση του ενός από τους δολοφόνους του Καποδίστρια, να καταφύγει στη γαλλική πρεσβεία μετά τη διάπραξη της δολοφονίας, να έχει τη σημασία της. (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%9C%CE%B1%CF%85%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CF%87%CE%AC%CE%BB%CE%B7%CF%82). Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση, όμως, είναι αυτή του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου. Έλληνες και Γάλλοι ίδρυσαν αυτή τη μυστική οργάνωση,  με αρκετές φιλοδοξίες για τα τεκταινόμενα στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για την οποία δεν είναι γνωστό πόσο πέτυχε να διεισδύσει στις ελληνικές ηγετικές ομάδες, ωστόσο, ένα μέλος της, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, μετέφερε την πολύτιμη πείρα του αργότερα στη Φιλική Εταιρεία (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CF%8C%CE%B3%CE%BB%CF%89%CF%83%CF%83%CE%BF_%CE%9E%CE%B5%CE%BD%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF).

Στην Αθήνα, λίγο μετά την πρώτη ήττα του Ναπολέοντα, το 1813, ιδρύεται η Φιλόμουσος Εταιρεία, πιθανότατα με την υποστήριξη των Άγγλων (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B9%CE%BB%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%95%CF%84%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1). Στους συνδρομητές της συγκαταλέγονται σημαίνοντες ξένοι -κυρίως Άγγλοι. Εκτός από τους διακυρηγμένους σκοπούς, για την παιδεία των Ελλήνων, φαίνεται πιθανό να υπήρχαν και πολιτικοί στόχοι, που δεν μπορούσαν να ειπωθούν δημόσια. Σε μια άλλη εξέλιξη στην Πίζα της Ιταλίας, όπου διάφορες μετέπειτα προσωπικότητες της Επανάστασης, όπως ο Μαυροκορδάτος, είχαν συγκεντρωθεί και προετοιμάζανε τις κινήσεις τους για το πολιτικό μέλλον της Ελλάδας. (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%8D%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AF%CE%B6%CE%B1%CF%82). Κάποιοι από αυτούς ήταν μέλη της Φιλόμουσου Εταιρείας των Αθηνών, ενώ από τον κύκλο της Πίζας πέρασε και ο γαλλόφιλλος Ιωάννης Κωλέττης.

Παράλληλα, στη Βιέννη, ιδρύεται, το 1814, μια άλλη Φιλόμουσος εταιρεία, από τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, αφήνει να διαφανεί ότι έγινε ως προσπάθεια από τη Ρωσία να αντισταθμιστεί η επιρροή της αγγλόφιλης Φιλόμουσου Εταιρείας των Αθηνών στον ελλαδικό χώρο  (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B9%CE%BB%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%95%CF%84%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1_%28%CE%92%CE%B9%CE%AD%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82%29). Συνδετικός κρίκος με την άλλη Φιλόμουσο Εταιρεία, της Αθήνας φαίνεται πως είναι ο Άνθιμος Γαζής.

Όσο για το ρόλο του Ιωάννη Καποδίστρια και του Ανδρέα Κάλβου, φαίνεται πως είναι πολύ σημαντικότεροι από όσο νομίζουμε, καθώς εικάζονται διασυνδέσεις τους με τον Μπουοναρότι και τις σπουδαιότερες επαναστατικές οργανώσεις της Ευρώπης εκείνης της εποχής, με σαφή διεθνιστικό και κοινωνικό χαρακτήρα. (http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=181898). Αν τα στοιχεία που παρατίθενται είναι ακριβή, γίνεται κατανοητό γιατί πολλά φιλελεύθερα πνεύματα από όλη την Ευρώπη, με στενούς δεσμούς με την πολεμική προσπάθεια του Ναπολέοντα, ήρθαν στην Ελλάδα για να πολεμήσουν.

Τι προκύπτει από τα παραπάνω; Δεν είμαι ιστορικός και δεν μπορώ να κρίνω ως ποιο βαθμό η παραπάνω προετοιμασία ήταν αυτή που οδήγησε σε μια αποτελεσματική διείσδυση των Μεγάλων Δυνάμεων στην ελληνική Επανάσταση, ούτε πόσο βοήθησε στην επιτυχία της Επανάστασης. Μου φαίνεται, πάντως, σαφές ότι καθώς τα πιο δυναμικά μέλη των παραπάνω οργανώσεων σταδιακά εντάχθηκαν στην πολύ γνωστότερη Φιλική Εταιρεία, η προηγούμενη δραστηριότητά τους αφέθηκε στη λήθη. Με το ξέσπασμα του Αγώνα και την ήττα των Καρμπονάρων στην Ιταλία, η τράπουλα ξαναμοιράστηκε στο πολιτικό παιχνίδι και τα πολιτικά κόμματα, με τα εύγλωττα ονόματα, αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό, απεύφευγαν κάθε αναφορά στις προηγούμενες οργανώσεις, περιλαμβανομένης της Φιλικής Εταιρείας. Με το αίσιο πέρας της Επανάστασης, η προϋπηρεσία των Ελλήνων ηγετών σε πολιτικά ενοχλητικά ζητήματα για τη συντηρητική Ευρώπη και τις πάσης φύσεως ραδιουργίες αποσιωπήθηκε. Ίσως και για λόγους εσωτερικής πολιτικής. Η συνοχή της ελληνικής κοινωνίας απαιτούσε την έμφαση στο έθνος, στη θρησκεία, στους αγώνες και τις μάχες που δόθηκαν και κερδήθηκαν τοπικά.

Αυτό, ωστόσο, δεν είναι λόγος για να αποσιωπούνται και σήμερα.  Νομίζω ότι οι δεσμοί των επαναστατημένων Ελλήνων -ή τουλάχιστο της ηγεσίας τους - με τις νέες πολιτικές  και οικονομικές δυνάμεις της Ευρώπης που ευνούσαν τη διάλυση των μεσαιωνικών αυτοκρατοριών ή, ειδικά, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την ανάπτυξη του εθνικισμού και καινούριων κοινωνικών δυνάμεων έχουν πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από όσο μας αφήνουν να πιστεύουμε στο σχολείο. Και, ίσως, να είχαν την ίδια βαρύτητα με τις στρατιωτικές νίκες που μας αρέσει να υπογραμμίζουμε.

Ένας; Ή πολλοί;

"Η καλύτερη δουλειά στην Ψωροκώσταινα είναι το περίπτερο" έλεγε ο Αντώνης Ζάγκουρας στο Μινόρε της Αυγής. "Χωράει μόνον έναν". Μεγάλη αλήθεια. Η τηλεοπτική σειρά γυρίστηκε το 1983 και το επεισόδιο αναφέρεται στη δεκαετία του 1930. Η ατάκα όμως ισχύει άνετα και για τη σημερινή Ελλάδα.

"Έχω κάνει δώδεκα εταιρείες", μου έλεγε φίλος εργολάβος, με πλούσια επαγγελματική και κοινωνική δραστηριότητα. "Πόσες κράτησες;" τον ρωτώ. "Τρεις, όλες ανενεργές" μου απαντά. Και το χειρότερο για την Ελλάδα, είναι ότι έπραξε σοφά. Υπάρχει μια σαφής τάση οι επιχειρήσεις να έχουν ένα μόνο αφεντικό. Ακόμη και εκεί που οι μέτοχοι ή οι συνέταιροι είναι πολλοί, πολύ συχνά, ισχύει η "ενός ανδρός αρχή".

Στην Ελλάδα, θεωρείται αυτονόητο κάθε επιστήμονας, επαγγελματίας, έμπορος να δουλεύει μόνος. Όχι ο εμπειρογνώμωνας ή ο καλλιτέχνης. Κάποιος που παρέχει συνηθισμένα προϊόντα και υπηρεσίες.  Αν δεν επαινείται η τάση, σίγουρα δεν αντιμετωπίζεται με δυσμένεια. Συμβαίνει τόσο συχνά αυτό σε άλλες χώρες; Δεν ξέρω. Αυτό που ξέρω ότι οι πιο πετυχημένες επιχειρήσεις, από τη Γουώλ Στρητ μέχρι τη Σίλικον Βάλεϊ, είναι αποτέλεσμα συλλογικής ηγεσίας ή, τουλάχιστο, πιο συλλογικής από αυτή που έχουμε εδώ.

Τι μπορεί να προσφέρει η συνεργασία; Πρώτα -πρώτα, περισσότερα "αντίβαρα". Λιγότερα ανοίγματα  σε τράπεζες, λιγότερο υποκειμενικά κριτήρια στις προσλήψεις και, γενικότερα, καλύτερο σχεδιασμό. Έπειτα καλύτερες προϋποθέσεις διαδοχής, όταν έρχεται η ώρα. Ο αφέντης παραδίνει στο γιο του -σπανιότερα στην κόρη του- ακόμη και αν είναι τελείως άπειρος ή ανίκανος. Εκείνος τα κάνει θάλασσα αλλά δεν πειράζει, το κράτος ή οι λαμογιές θα του επιτρέψουν να διατηρήσει την κοινωνική του θέση. Έστω και αν η επιχείρησή του δεν είναι πλέον κοινωνικά χρήσιμη. Ένας καλύτερος διάδοχος, ένας συνέταιρος, παιδί συνεταίρου ή, ιδανικά, ο υπ' αριθμόν 2 της επιχείρησης, μπορεί να καταφέρει περισσότερα. Αλλά τέτοιες αντιλήψεις είναι συχνά ανεπιθύμητες, ιδίως στις παλαιότερες γενιές.

Μια βασική αιτία για τα σημερινά μας προβλήματα είναι η έλλειψη κοινωνικού κεφαλαίου, Καμιά σύγχρονη κοινωνία δεν μπορεί παραβλέψει τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από τα ευρύτερα επιχειρηματικά σχήματα: καλύτερη εξειδίκευση, ποιοτικός έλεγχος και πολλά άλλα. Ελπίζω οι νεότερες γενιές να είναι λιγότερο δύσπιστες και καχύποπτες, τουλάχιστο μεταξύ τους. Θα είναι ένα ελπιδοφόρο μήνυμα.

Οι λευκοί ελέφαντες της Μεταπολίτευσης

Σύμφωνα με το μύθο, η κατοχή του λευκού ελέφαντα στο βασίλειο της Ταϊλάνδης υποδηλώνει ότι υπάρχει δικαιοσύνη και ευημερία στη χώρα. Ως έκφραση, σημαίνει κάτι που δεν προσφέρει απολύτως τίποτε αλλά απεναντίας η συντήρησή του κοστίζει πολύ. Κοιτώντας πίσω στο χρόνο, μπορούμε να βρούμε πολλά ήθη, αξίες, κανόνες αυτής χώρας που όχι μόνο μας κόστισαν πολύ αλλά και δεν εννοούμε να τα απορρίψουμε. Ακόμη χειρότερα, λόγω της φύσης τους, κανείς -ουτέ καν η Τρόικα -δεν μπορεί να μας υποχρεώσει να ανοίξουμε τα μάτια μας. Ακόμη κι αν οι παρακάτω λευκοί ελέφαντες γεννήθηκαν σε προηγούμενες εποχές, ήταν κατα τη Μεταπολίτευση που κάθησαν στο σβέρκο μας και δε λένε να το κουνήσουν ρούπι.

Πρώτος λευκός ελέφαντας: βουλευτική ασυλία και παραγραφές αδικημάτων

Η επίσημη δικαιολογία που ακούγεται είναι ότι η βουλευτική ασυλία προστατεύει τους βουλευτές από κακόβουλες επιθέσεις εναντίον τους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η παραγραφή των (ενδεχόμενων) αδικημάτων μετά το πέρας μιας θητείας τους εξασφαλίζει ότι δε θα υποστούν πολιτικές διώξεις.

Στην πράξη, βέβαια, ξέρουμε ότι οι καταγγελίες για σκάνδαλα είναι συνεχείς -τουλάχιστον από όσο θυμάμαι εγώ -αλλά ποτέ δε μαθαίνουμε τι έγινε τελικά, αφού κανένα κοινοβουλευτικό κόμμα δεν μπορεί να συμφωνήσει με ένα άλλο ούτε έχει υπάρξει κάποια αυστηρή κύρωση ανάλογη με τη σοβαρότητα ενός αδικήματος. Αν δεν υπήρχε η βουλευτική ασυλία, θα ήμαστε άραγε χειρότερα; Θα καταλήγανε πολιτικοί στη φυλακή, μόνο και μόνο για λόγους αντεκδίκησης; Σε μία χώρα που έχουν δολοφονηθεί μέχρι και ανώτατοι άρχοντες και η πολιτική βία ξορκίζεται με γενικόλογες αναφορές -”καταπίεση”, “αγανάκτηση” κα-τίποτε δεν αποκλείεται. Όμως, η μετατροπή των πολιτικών σε μια κλειστή κάστα αποκομμένη από την κοινωνία και με ενισχυμένη προστασία από τις ελεγκτικές αρχές είναι πολύ χειρότερη.

Δεύτερος λευκός ελέφαντας: κλειστές αγορές

Είτε μιλάμε για τα επιστημονικά επαγγέλματα είτε όχι, είτε μιλάμε για μεγάλες επιχειρήσεις είτε για τοπικά καρτέλ, οι κλειστές αγορές είναι γενικα ανεκτές στη χώρα, καθώς κατάφεραν να εμπλέξουν μεγάλο αριθμό πολιτών. Γιατί συντηρούμε τις κλεστές αγορές; Η δύναμη της συνήθειας δεν αρκεί για να συντηρείται τόσο σχολαστικά κάτι που εμφανώς έχει αποτύχει -αναλογιστείτε μόνο πόσο κοστίζουν οι υπηρεσίες υγείας, μεταφορών ή τουρισμού ή το γάλα κοκ. Φαίνεται πιθανότερο ότι το απαρχαιομένο “σύστημα” συντηρεί πολύ περισσότερους από τους καθημερινούς ανθρώπους που θα πληγούν άμεσα από την απελευθέρωση. Ένα απίστευτο αλισβερίσι ανάμεσα στο πελατειακό κράτος, τους κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς έχει κατοχυρώσει τα προνόμιά τους σε βάρος μας. Μέχρι πότε;

Τρίτος λευκός ελέφαντας: μονιμότητα πανεπιστημιακών και τείχη προς τις πολυεθνικές

Θεωρητικά, ένας ακαδημαϊκός στοχεύει στην αθανασία. Έχει σκοπό να κάνει μια σπουδαία ανακάλυψη, να αφήσει ένα μεγάλο έργο πίσω του, να αλλάξει το πως σκέφτονται οι άνθρωποι. Όχι στην Ελλάδα. Εδώ τα πανεπιστήμια είναι πολύ απασχολημένα με τον εαυτό τους. Πως θα εκλέγονται οι πρυτάνεις; Τι μερίδιο από την πίτα θα παίρνουν οι συνδικαλιστές φοιτητές; Θα ισχύσει πάλι το άσυλο; Μία βασική αιτία νομίζω πως είναι ότι οι καθηγητές, άπαξ και φτάσουν στην πρώτη βαθμίδα, τελειώνει η ακαδημαϊκή τους καριέρα καθώς δεν μπορούν να πάνε σε καλύτερο πανεπιστήμιο, δεν μπορούν να μετατεθούν σε ερευνητικό κέντρο ή να στραφούν στην αγορά και μετά να επιστρέψουν στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Επομένως, στην πιο παραγωγική περίοδο ξεμένουν από στόχους. Ξεκινούν να γίνονται, πολιτικοί, επαγγελματίες, μέντορες δημοσίων προσώπων και φοιτητοπατέρων, οτιδήποτε εκτός από μια συγκλονιστική ανακάλυψη. Αντίστοιχα και η αντιμετώπιση των επιχειρήσεων από μερικούς μανδαρίνους.Αγνοώντας προκλητικά ότι η κοινωνικά χρήσιμη γνώση σήμερα παράγεται κυρίως στα παγκοσμίου κύρους πανεπιστήμια, τα διακρατικά ερευνητικά κέντρα και τους τομείς Ε&Α των πολυεθνικών, τα ελληνικά πανεπιστήμια γυρίζουν την πλάτη στις επιχειρήσεις. Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι υπάρχουν κίνδυνοι από την επιχορήγηση συγκεκριμένων σχολών σκέψης σε κοινωνικές επιστήμες, τίποτε δε δικαιολογεί τον αρνητισμό σε τμήματα επιστημών υγείας, πολυτεχνείων κλπ.

Τέταρτος λευκός ελέφαντας: ΔΕΚΟ

Οι ΔΕΚΟ προέκυψαν ως απάντηση στην ανεπάρκεια (ή τον καιροσκοπισμό) των ελλήνων κεφαλαιούχων, οι οποίοι αδυνατούσαν να πραγματοποιήσουν επενδύσεις σε μεγάλη κλίμακα. Χρειάστηκε το κράτος να παρέμβει και να ενοποιήσει τα τοπικά δίκτυα, να τα επεκτείνει ακόμη και στα χωριά και να ανεβάσει το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων του. Για να εξασφαλίσει ότι δεν πρόκειται να απειληθεί οικονομικά, κατοχύρωσε το μονοπώλιο. Σταδιακά, προσέλαβε ένα τεράστιο αριθμό από μάνατζερς, συμβούλους και εργαζόμενους, οι οποίοι αμοίβονται πάνω από τα προσόντα τους και -αυτό είναι το χειρότερο -πάνω από τις δυνατότητες των επιχειρήσεων. Στις μέρες μας το μονοπώλιο έχει καταργηθεί, τα κέρδη έχουν συρρικνωθεί -όταν δεν έχουν γίνει ζημίες -. αλλά οι μειώση του υψηλόβαθμου και του χαμηλόβαθμου προσωπικού συζητείται αλλά δεν υλοποιείται. Και οι φορολογούμενοι πληρώνουν.

Πέμπτος λευκός ελέφαντας: μονιμότητα ΔΥ

Το απόλυτο ταμπού. Καθιερώθηκε σε μια προσπάθεια το κράτος να αποκτήσει συνέχεια αλλά -ως συνήθως -η προσπάθεια ξεφτιλίστηκε στην πορεία. Η σχετική διαφάνεια του ΑΣΕΠ -όποιος αμφιβάλλει για το “σχετικη” ας σκεφτεί με ποιον τρόπο μπορούσε να αποκτηθεί η μέχρι πρόσφατα κρίσιμη προσαύξηση του 50% -ήρθε αργά, η μονιμότητα επεκτάθηκε μέχρι και τους κηπουρούς -αν αλλάξεις κηπουρό ο σχεδιασμός του κράτους προφανώς ανακόπτεται -οι μισθοί αυξανόταν μέχρι πρόσφατα, ανεξάρτητα από την παραγωγικότητα, και τώρα δεν πρέπει να απολυθεί κανείς. Αντεπιχειρήματα όπως πως να διαχωριστούν οι παραγωγικοί από τους υπόλοιπους έχουν βάση αλλά νομίζω ότι μπορούν να μπουνε κάποιοι κανόνες. Πχ όσες εργασίες μπορούν και είναι σκόπιμο να ανατεθούν σε ιδιώτες και οι αντίστοιχοι ΔΥ να απολυθούν. Δεν ισχυρίζομαι ότι είναι απλό αλλά να επινοούμε τρόπους για να συντηρούμε όλους αυτούς μου φαίνεται δυσκολότερο.

Έκτος λευκός ελέφαντας: ουρανοξύστες (ή μάλλον η απαγόρευσή τους)

Πρόκειται για ένα θέμα που κανείς πολιτικός ή επιστήμονας δε θίγει. Σε γενικές γραμμές, οι ουρανοξύστες αποτελούν ένα ασφαλή δείκτη επιχειρηματικότητας. Τα ψηλά κτίρια κατασκευάζονται από κοινωνίες και ανθρώπους που στοχεύουν ψηλά. Δεν είναι τυχαίο που η Ασία, μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, ξεφύτρωσαν παντού ουρανοξύστες στις μεγάλες πόλεις. Τα αντεπιχειρήματα, για την περίπτωση της Ελλάδας, είναι ότι πληγώνουν το μεσογειακό τοπίο και τα μνημεία μας ενώ η υψηλή σεισμικότητα εγκυμονεί κινδύνους. Όμως, η αφετηρία των αντιδράσεων μάλλον πρέπει να αναζητηθεί στη δομή της έγγειας ιδιοκτησίας. Πολλοί, μικροί ιδιοκτήτες, με κατακερματισμένο κλήρο σε πατριαρχικά νοικοκυριά. Που να βρεθεί ο χώρος για ουρανοξύστες; Κάθενας, από πάρα πολλούς, έδινε για αντιπαροχή ένα -ένα τα μικρά του οικόπεδα, χωρίς να συνεταιρίζεται με άλλους αν δεν ήταν απολύτως αναγκαίο -αλλιώς τι “αφέντης” θα ήταν; -και εκβίαζε με τη ψήφο του όποιον του στεκόταν εμπόδιο. Σήμερα που βλέπουμε πόσο άσχημες, δυσλειτουργικές και επικίνδυνες μπορούν να γίνουν οι πόλεις, μέσα από μια γκρίζα θάλασσα από πολυκατοικίες, μήπως ήρθε η ώρα να ευνοήσουμε τους μεσαίους ουρανοξύστες των είκοσι -τριάντα ορόφων; Κάθε ένας ουρανοξύστης να χτίζεται στη θέση επτά -οκτώ πολυκατοικιών και ό,τι κερδίζεται σε ύψος να γίνεται πράσινο και χώροι στάθμευσης γύρω από τον ουρανοξύστη. (Όσο για τη σεισμικότητα της χώρας, νομίζω ότι στην Κίνα ή την Ιαπωνία είναι πολύ χειρότερα αλλά το αντιμετωπίζουν.)

Έβδομος λευκός ελέφαντας: ολυμπιακά ακίνητα

Η Ελλάδα, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες πόλεις που διοργάνωσαν Ολυμπιακούς Αγώνες, έκανε μόνιμες κατασκευές και τις σκόρπισε σε όλη την Αθήνα. Όταν τελείωσαν οι Άγωνες κάποια ακίνητα αξιοποιήθηκαν, άλλα πουλήθηκαν, ενώ άλλα ρημάζουν. Ένα βασικό εμπόδιο -πέρα από τα μεγέθη της ελληνικής αγοράς -είναι οι διακασίες που ακολουθούνται και που επιτρέπουν από τη συνεχή διατύπωση ενστάσεων μέχρι τις κραυγές για σκάνδαλα. Νομίζω ότι οι ανταγωνιστικές διαδικασίες σε διεθνές επίπεδο μπορούν να εξασφαλίσουν καλύτερα τα συμφέροντα του Δημοσίου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αρκούν από μόνες τους. Το γεγονός πάντως είναι ότι οι αχρησιμοποίητες κατασκευές είναι ό,τι χειρότερο σε αυτή τη συγκυρία -για να μη μιλήσουμε ότι έχουν περάσει ήδη οκτώ χρόνια που δεν προσφέρουν κάτι αλλά εξακολουθούν να κοστίζουν.

Όγδοος λευκός ελέφαντας: η ασυδοσία στο ποδόσφαιρο

Οι ποδοσφαιρόφιλοι ξέρουν ότι το αυτοδιοίκητο είναι προαπαιτούμενο από τη FIFA προκειμένου οι ομάδες μας να συμμετέχουν σε διεθνείς διοργανώσεις. Ισχύει και σε άλλες χώρες. Εντάξει. Όμως η ασυλία που απολαμβάνουν οι παράγοντες του ποδοσφαίρου (ο όρος είναι ενδεικτικός), οι αθλητές και οι οπαδοί για κάθε υποχρέωσή τους -φορολογική, στρατολογική και πολλές άλλες – απέναντι στη χώρα είναι ένα εξωφρενικό ατόπημα. Μπορούμε να θυμηθούμε περιπτώσεις προέδρων με περίεργες εξωγηπεδικές δραστηριότητες, ποδοσφαιριστές με σκανδαλώσεις μεταθέσεις στο Στρατό (ή μάλλον την Αεροπορία), χωρίς να είναι οι μόνοι βέβαια, και οπαδοί που παραβιάζουν κάμποσες διατάξεις του ποινικού κώδικα ανενόχλητοι. Τους χρειαζόμαστε; Μια και μετράμε πλέον αρκετές επιτυχίες στον αθλητισμό, όχι μόνο στο ποδόσφαιρο, μπορούμε να μάθουμε από την εμπειρία. Αν κοιτάξουμε ποιες ομάδες κατακτήσανε τίτλους σε διεθνές επίπεδο, θα δούμε ότι η διοίκηση τους ήταν αξιόπιστη και οικονομικά στιβαρή. Οι παίκτες είχαν εμπειρία και βιώματα από σημαντικές αναμετρήσεις, έπειτα από μακρές και κοπιαστικές προσπάθειες. Και οι οπαδοί απέφευγαν τις υπερβολές. Η κρατική προστασία -οικονομική, θεσμική, κλπ- δεν προσέφερε κάτι. Επομένως, το κανάκεμα ομάδων, “σταρς” και οπαδών, μάλλον εμποδίζει τα αποτελέσματα αντί να τα φέρει. Και τώρα που η τηλεοπτική δημοκρατία εκπνέει, καιρός να τελειώνουμε και με τον κρατικοδίαιτο αθλητισμό.

Ένατος λευκός ελέφαντας: η πολιτική βία ως συμβολική ενέργεια αντίστασης

Αν και η πολιτική βία υπάρχει από πολύ παλιά στην Ελλάδα, την εποχή της Μεταπολίτευση απέκτησε ιδεολογικό περιεχόμενο. Η πολιτική βία δεν περιορίζονταν πλέον σε μια μάχη υπέρ της παράταξης/ του αρχηγού αλλά απέκτησε και μια συμβολική διάσταση, ιδίως οι πιο ήπιες μορφές της που θεωρήθηκαν κοινωνικά αποδεκτές. Έτσι ο αποκλεισμός των δρόμων, το κάψιμο των πανεπιστημίων, το ξύλο σε κάθε ευκαιρία, θεωρήθηκαν πράξη αντίστασης -ενώ επί της ουσίας ήταν πράξη υποτέλειας προς τους κομματικούς πάτρωνες. Οι καταστροφές μετά από επεισόδια πρέπει να σταματήσουν, όχι μόνο γιατί είναι μεμπτές αλλά και γιατί μακροπρόθεσμα υπονομεύουν το σκοπό για τον οποίο υποτίθεται ότι γίνονται. Κανείς δεν μπορεί να εκβιάζει τους υπόλοιπους και να περιμένει καλή μεταχείριση από αυτούς στο μέλλον. Η πολιτική βία οδηγεί σε σκλήρυνση της καταστολής. Θέλουμε να φτάσουμε μέχρι εκεί;

Το σκότωμα των ελεφάντων δε θα είναι εύκολη υπόθεση. Ωστόσο, αν σκεφτούμε ότι στηρίζονται περισσότερο σε ιδεοληψίες ή μικροσυμφέροντα και όχι στο κοινωνικό όφελος, ο στόχος γίνεται σαφώς πιο εύκολος.