Το NCIS και το ελληνικό Δημόσιο

Ένα βασικό ζητούμενο στη σημερινή Ελλάδα είναι σωστή λειτουργία του κράτους, για το οποίο υπάρχει η αίσθηση ότι τα τελευταία χρόνια είναι ανεπαρκές, ιδίως αν συνυπολογιστούν οι αυξημένες απαιτήσεις της εποχής.

Καμιά φορά αναρωτιέμαι τι θα συνέβαινε αν κάποια πρόσωπα της Ιστορίας ή χαρακτήρες της λογοτεχνίας και της τέχνης, ή έστω της τηλεόρασης, είχαν γεννηθεί στη σημερινή Ελλάδα. Δε χρειάζεται να ασχοληθούμε με σημαντικά έργα και χαρακτήρες με βάθος. Ας πάρουμε για παράδειγμα το NCIS, μια πολύ γνωστή τηλεοπτική σειρά από τις ΗΠΑ -που πρόσφατα  διέκοψε το STAR και ήδη μου λείπει. Πρόκειται για μια αστυνομική σειρά, η οποία δείχνει μια υπηρεσία του Ναυτικού των ΗΠΑ να εξιχνιάζει εγκλήματα πάσης φύσεως και, ιδίως, δολοφονίες. Η δράση που δείχνει είναι λίγη, κυρίως βασίζεται στην επίλυση προβλημάτων, τη διατύπωση σεναρίων κλπ μέχρι να βρεθεί ο ένοχος και με αυτά γεμίζει η πλοκή. Οι ήρωες χρησιμοποιούν πολύ τις νέες τεχνολογίες και την ανάκριση αλλά λίγο τα όπλα τους. Φαντάζομαι, λοιπόν, ότι αν οι ήρωες του NCIS είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα, θα είχαν συμβεί μερικά τουλάχιστον από τα παρακάτω.

Ο διευθυντής θα είχε διωχθεί από τη χώρα αφού είναι μαύρος και δύσκολα θα είχε πάρει ελληνική υπηκοότητα. Ακόμη κι αν παρέμενε στην Ελλάδα, θα ήταν άνεργος ή ανασφάλιστος και πιθανώς να κατέληγε παραβάτης του νόμου, αντί για υπηρέτης. Μπορεί, ακόμη, να δεχόταν επιθέσεις στο δρόμο, μια δεν θα ήταν εθνικά "καθαρός". Και σε κάθε περίπτωση δε θα γίνονταν διευθυντής μιας τόσο ευαίσθητης υπηρεσίας.

Ο Γκιμπς μάλλον θα είχε βγει από καιρό στη σύνταξη. Ποιος ο λόγος να παραμένει στην υπηρεσία, αφού μπορούσε κάλλιστα να βγει πρόωρα στη σύνταξη και να κάνει -αν θέλει -και μια δεύτερη δουλειά; Πιο πιθανό θα ήταν να βραβευτεί ως χομπίστας ξυλουργός, παρά ως επαγγελματίας ειδικός πράκτορας με τεράστιες επιτυχίες στη σταδιοδρομία του. Και ακόμη κι αν βραβεύονταν, δεν υπήρχε περίπτωση να γίνει ευρέως γνωστό στους συμπολίτες του από τους Έλληνες ρεπόρτερς, μια και δεν κέρδισε κανένα τηλεοπτικό ριάλιτι.

Η Ζίβα θα είχε προκαλέσει ασφαλώς την αγανάκτηση των υπερπατριωτών. Κόρη μεγαλοστελέχους της ισραηλιτικής Μοσάντ και να εργάζεται σε τέτοια θέση; Είμαι σίγουρος ότι οι επερωτήσεις στη Βουλή θα έπεφταν βροχή, για να μη μιλήσουμε για τα δημοσιεύματα. Αν μάλιστα είχε αποκαλυφθεί ότι έχει σχέση με μυστικό πράκτορα της χώρας, δεν τολμώ να διανοηθώ τι θα είχαμε ακούσει από την πατριωτική Δεξιά.

Ο Μακ Γκι και η Άμπυ μπορεί να πάλευαν να βρουν μια θέση στη μέση εκπαίδευση. Ίσως να δούλευαν, προσωρινά, σε κανένα κατάστημα και να σκέφτονταν τη μετανάστευση, μια το μέλλον στην Ελλάδα διαγράφεται δυσοίωνο. Αν δούλευαν για την αστυνομία, πάντως, θα τα κατάφερναν καλύτερα στην επεξεργασία φωτογραφιών.

Ο Ντάκι μπορεί να ήταν ένας καλός ιατροδικαστής, αν και δεν είμαι σίγουρος ότι οι συνάδελφοί του θα εκτιμούσαν ιδιαιτέρως την ευρυμάθειά του και την ευαισθησία του.

Νομίζω ότι ο Ντινόζο θα ήταν ο μόνος που θα εντάσσονταν σχετικά εύκολα σε μια αντίστοιχη υπηρεσία. Ίσως επειδή είναι ο πιο συνηθισμένος χαρακτήρας για αστυνομική σειρά.

Εντάξει. Καταλαβαίνω ότι πρόκειται για τηλεοπτική σειρά και ότι πολλά από αυτά που δείχνει δε γίνονται ούτε στις ΗΠΑ. Παρόλα αυτά, κάποτε σ' αυτή τη χώρα πρέπει να εξετάσουμε πως στελεχώνουμε το κράτος μας, πως αυτό λειτουργεί και πως ανταμοίβουμε όσους τα καταφέρνουν. Ειδικά αν μιλάμε, όχι για άτομα αλλά για επιτυχημένες ομάδες -ένα σημείο που υστερούμε εδώ στην Ελλάδα. Γιατί όλα τα δημόσια αγαθά (ασφάλεια, παιδεία, υγεία κλπ) δεν εξαρτώνται μόνο από την πολιτική ηγεσία αλλά και από το πως δουλεύουν οι υφιστάμενοι. Και γι' αυτό ακριβώς το λόγο πρέπει να επιβραβεύονται όσοι το αξίζουν και να τιμωρούνται όσοι ζουν σε βάρος της κοινωνίας, ιδίως σε μια τέτοια οικονομική συγκυρία. Η αξιολόγηση στο Δημόσιο πρέπει να είναι το πρώτο από μια μακρά σειρά αναγκαίων βημάτων.

Λεπτομέρειες για το NCIS (με πολλά spoilers) υπάρχουν στο  http://en.wikipedia.org/wiki/NCIS_(TV_series)

Χτίζοντας συναινέσεις

Μ' αρέσουν πολύ τα βιβλία. Τα μόνα βιβλία που δεν ακούμπησα ούτε ακουμπάω ποτέ και πουθενά είναι αυτά της Σημειωτικής. Ίσως επειδή δε μ' αρέσουν οι μεταφορές αλλά η κυριολεξία. Ίσως επειδή προτιμώ τη διαύγεια από τις αμφισημίες. Ίσως επειδή δε θέλω ποτέ να δίνω αυθαίρετες ερμηνείες σε όσα διαβάζω -ούτε, βέβαια, μου αρέσει να με ερμηνεύουν κατά το δοκούν. Αλλά, πέρα από τη Σημειωτική, διαβάζω πολύ: ιστορικά, λογοτεχνικά, επιστημονικά βιβλία και ό,τι άλλο μπορεί να βρεθεί κοντά μου. Μετά από αυτή τη μικρή βραδινή περιαυτολογία (ελπίζω να μην κούρασε, μετά από τριάντα αναρτήσεις, ας μου συγχωρεθεί που έγραψα και για ένα χαρακτηριστικό μου!), ας ασχοληθούμε με τα αγαπημένα μας θέματα: ανάπτυξη, ιστορία, επιστήμες, πολιτική.

Δύο από τα αγαπημένα μου βιβλία -είναι πάρα πολλά -είναι ο Πλούτος και η Φτώχεια των Εθνών και ο Προμηθέας Χωρίς Δεσμά του Ντέϊβιντ Λαντς. Τα διάβασα πριν αρκετά χρόνια, με εντυπωσίασαν από την πρώτη ανάγνωση και με έκαναν να αναθεωρήσω μερικές από τις απόψεις που είχα για την πρόκληση ανάπτυξης στις μικρές χώρες, όπως η Ελλάδα.

Ο Λαντς τεκμηριώνει στα βιβλία αρκετά ενδιαφέροντα σημεία:

- το κλίμα μιας χώρας έχει τη σημασία του. Αυτό δεν αφορά την Ελλάδα που γενικά έχει ήπιο κλίμα, εξηγεί όμως πολλά για τις χώρες που αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες πχ την έλλειψη νερού ή τα μικρόβια. Καλό, όμως, είναι το θυμόμαστε και στη χώρα μας όταν θεωρούμε πχ ότι οι πολιτικές των ανεπτυγμένων χωρών είναι ο μόνος λόγος για τα δεινά του Τρίτου Κόσμου, υπονοώντας ότι το ίδιο ισχύει και τη δική μας περίπτωση.

-η επιχειρηματικότητα και η εργασία είναι ουσιαστικές για την ανάπτυξη μιας χώρα. Κοινωνίες που εκτιμούν υπερβολικά τον ελεύθερο χρόνο και την "αξιοσέβαστη ζωή" (σταθερό εισόδημα με λίγη δουλειά πχ σε κλειστές αγορές ή το Δημόσιο) θα μείνουν πολύ πίσω, άμεσα ή σταδιακά, από εκείνες που εργάζονται αδιάκοπα.

-Η κοινωνική ετοιμότητα για τον εκσυγχρονισμό μιας κοινωνίας είναι απείρως σημαντικότερη από την τεχνολογία, όσο κι αν η τεχνολογία είναι σημαντική. Ορισμένες κοινωνίες, σε κάποιες ιστορικές συγκυρίες, κάνουν την υπέρβαση και προχωρούν μπροστά. Άλλες όχι.

-Οι αποκλεισμοί, για οποιοδήποτε λόγο, είναι αντιπαραγωγικοί -εκτός από αντιδημοκρατικοί. Πχ αποκλείοντας τις γυναίκες από την οικονομία και την πολιτική, καταστρέφεις τα μισά από τα ταλέντα μιας χώρας. Αποκλείοντας τις μειονότητες ή τους μετανάστες παθαίνεις ακριβώς το ίδιο. Όλα αυτά κοστίζουν πολλαπλάσια σε βάθος χρόνου.

Ο Λαντς χρησιμοποιεί εκτενώς την ιστορική ανάλυση και διάφορα στατιστικά στοιχεία, καταφέρνοντας να συνδέσει τον οικονομικό φιλελευθερισμό με το βεμπερισμό και μια πτυχή της μαρξιστικής ανάλυσης ενώ κατηγορήθηκε για ευρωκεντρισμό και ότι χρησιμοποίησε θεωρίες που τις αντιπαθούν μερικές σχολές σκέψης. Η απάντηση του Λαντς ήταν ότι οι χώρες που καταφέρνουν να εκσυγχρονιστούν ακολουθούν παραινέσεις σαν τις δικές του, όχι των αντιπάλων του. Οι επικριτές του είναι κυρίως σινολόγοι, ανατολιστές και επιστήμονες συναφών πεδίων.

Η δική μου γνώμη είναι ότι θεωρίες "αιρετικές" -δηλαδή χωρίς ρητές ιδεολογικές αρχές -που συνθέτουν τα ορθότερα πορίσματα από την οικονομική επιστήμη είναι οι εγκυρότερες σε μια παγκοσμιοποιημένη εποχή, όπου όλες οι βεβαιότητες ανατρέπονται διαρκώς. Εκτός από τις θεωρίες του Λαντς, πολύ χρήσιμη είναι η Νέα Οικονομική Γεωγραφία και η θεωρία για το μονοπωλιακό ανταγωνισμό. 

Δυστυχώς, προς το παρόν, αυτές οι θεωρίες δεν εμπνέουν πολύ τον πολιτικό διάλογο που γίνεται στην Ελλάδα. Ίσως από μόνο του αυτό να είναι ενδεικτικό για την αδυναμία μας να επιτύχουμε τις συναινέσεις που χρειάζονται για να ξεπεράσουμε την οικονομική κρίση. Πάντως, καθώς οι συναινέσεις θα γίνονται το ζητούμενο, όλο και πιο συχνά, θα χρειαστεί να συνθέσουμε πολλές και αρκετά διαφορετικές θεωρίες και ιδεολογίες. Είναι το επόμενο στοίχημα για τη χώρα.



Διαβάστε:

Ντ. Λαντς (1997), Ο Πλούτος και η Φτώχεια των Εθνών, Εκδόσεις Λιβάνη
Ντ. Λαντς (1969/ 2009), Ο Προμηθέας Χωρίς Δεσμά, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς

Πότε είμαστε σίγουροι ότι γνωρίζουμε;

....μόνο σίγουροι, γιατί βέβαιοι δεν είμαστε ποτέ.

Αν διαβάσετε Όμηρο ή βιβλία των αρχαίων Αιγυπτίων ή την Παλαιά Διαθήκη θα δείτε ότι για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο του κειμένου, υπάρχει μια εξήγηση μεταφυσική, συνήθως η παρέμβαση κάποιου θεού ή θεάς. Λίγο αργότερα οι μυστηριακές θρησκείες (πχ ορφισμός) βασίζονται σε μια γνώση περισσότερο βιωματική, πχ μέσα από οργιαστικές τελετές και γερή οινοποσία. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούν την αριθμητική ως συμβολισμό, αναζητώντας την αποκάλυψη αληθειών που προϋπάρχουν.

Σημείο καμπής στα παραπάνω, είναι ο ορθός λόγος που αναπτύχθηκε, κυρίως από τους σωκρατικούς και τους σοφιστές και εφαρμόστηκε ακόμη και από θεατρικούς συγγραφείς ή το Θουκυδίδη. Οι πρώτοι θεωρούσαν ότι οι αλήθειες έχουν γενική ισχύ, οι δεύτεροι επέμεναν στα ειδικά θέματα. Αν και οι εργασίες όλων τους αναπτύσσονται σε μια αφηρημένη, μη θεολογική γλώσσα (γεγονός κοσμοϊστορικής σημασίας), αρκετές φορές βασίζουν την υπόθεσή τους σε κάποιο μύθο, σε ένα ρητό κάποιου από τους Επτά Σοφούς ή ενός ποιητή που έχαιρε γενικής εκτίμησης. Πλέον, μη ορθολογικές εξηγήσεις εξοστρακίζονται από το διάλογο μεταξύ των διανοουμένων. Οι μαρτυρίες και οι πηγές που χρησιμοποιούνται είναι εγνωσμένου κύρους και αξίας, ακόμη και άσπονδοι ιδεολογικοί αντίπαλοι δεν καταδέχονται να χρησιμοποιήσουν αμφίβολες πηγές, μόνο και μόνο επειδή τους εξυπηρετούν.

Την επόμενη περίοδο, οργανώνονται καλύτερα οι διάφορες σχολές σκέψης, η Ακαδημία, το Λύκειο και οι διάφορες Στοές. Το αποκορύφωμα όμως είναι το Μουσείο στην Αλεξάνδρεια, το οποίο χρησιμοποιείται για μακροχρόνιες παρατηρήσεις, πειράματα, εφευρέσεις και πολλά άλλα. Αιτίες αυτής της εξέλιξης ήταν η Γεωμετρία και η επιστημονική μέθοδος, εν γένει.

Η Γεωμετρία του Ευκλείδη ήταν, μερικές φορές, άκρως εκνευριστική ακόμη και για τους βασιλείς ή τους σοφούς. Με ελάχιστες παραδοχές (αξιώματα) και την υποθετικοεπαγωγική μέθοδο χτίστηκε ένα επιστημονικό πεδίο που δεν ανεχόταν εσωτερικές αντιφάσεις, τα θεωρήματα είχαν οικουμενική ισχύ, ενώ είχε τεράστια οικονομική σημασία αφού μετρούσε επιφάνειες και βοηθούσε στην κατασκευή κτιρίων και μηχανών -προϊόντα περιζήτητα στη διεθνοποιημένη οικονομία της εποχής. Υπήρχε και άλλο πρόβλημα, όμως. Για τη Γεωμετρία, το κύρος αυτού που υποστήριζε κάτι δεν είχε καμία αξία, ένας νέος ή ένας δούλος μπορούνε να έχει δίκαιο και ένας ισχυρός της εποχής άδικο. Κάπως έτσι αναπτύχθηκαν οι Κωνικές Τομές, η τριγωνομετρία, ακόμη και μη ευκλείδειες γεωμετρίες, προκειμένου να διευκολύνονται οι μηχανικοί της εποχής στις κατασκευές που τους ανέθεταν τα βασίλεια και οι πόλεις -κράτη. Κάτι αντίστοιχο συνέβη πρόσφατα με τη Στατιστική και τους υπολογιστές. 

Η ορολογία, στοιχείο της επιστημονικής μεθόδου, αναπτύχθηκε, ως ιδέα, από τον Ηρόφιλο. Ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει κοινές λέξεις με νέα έννοια, πχ τραπέζιο (= τραπέζι) ονομάστηκε το γνωστό σχήμα. Πάλι ο Ηρόφιλος έγραψε: "ας περιγραφούν πρώτα τα φαινόμενα, αν και δεν είναι τα πρώτα", προτάσσοντας έτσι τη σημασία του φαινομένου που μελετάται, αντί της θεωρίας που, ενδεχομένως, συμφέρει τον κάθε επιστήμονα χωριστά όταν ξεκινά την εργασία του.

Στο Μουσείο και σε άλλους οργανισμούς δούλευαν συστηματικά για κατανοήσουν τον κόσμο. Προϊόντα αυτής της δουλειάς ήταν εκπληκτικά, αν και τα περισσότερα χαμένα και άγνωστα σήμερα, τεχνολογικά επιτεύγματα. Όλα αυτά άρεσαν πολύ στους ισχυρούς της εποχής, καθώς αύξησαν τη δύναμή τους στα πεδία των μαχών και τους εμπορικούς δρόμους. Όμως, η εξέλιξη της επιστήμης πρόσφερε διάφορες εκκεντρικές, εκνευριστικές ή αστείες θεωρίες ή πρακτικές, όπως πχ ότι η γη είναι σφαιρική, ότι η η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο, ότι οι ωκεάνιες μάζες μετακινούνται -αποδείχθηκε το 19ο αιώνα -ότι θεόσταλτες νόσοι θεραπεύονται, ότι τα ανθεκτικά κράματα ή οι εκρήξεις χημικών "κοκταίηλ" επάνω στα πολεμικά πλοία δεν ήταν προϊόντα θεϊκής παρέμβασης αλλά της Χημείας. Όλα αυτά ξεσήκωσαν αρκετούς, όχι μόνο τους ιερείς, αλλά, δυστυχώς, και φιλοσόφους που πίστευαν ότι απειλούνταν η επίσημη τάξη πραγμάτων -ίσως και η φήμη τους.

Επομένως, το Μουσείο αποκεφαλίστηκε, με την επιστημονική ηγεσία του να εξοντώνεται και να εξορίζεται από τη χώρα, και οι επιστήμες διορθώθηκαν. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος επινόησε μια σεμνή γεωκεντρική θεωρία, εξήγησε πως οι αστερισμοί και οι ωροσκόποι επηρεάζουν το μέλλον των ανθρώπων -αν η φίλη σας υπολόγισε την ερωτική σας συναστρία, τότε χρησιμοποίησε τις ίδιες μεθόδους -και θεωρήθηκε αυθεντία στην Αστρονομία, ενώ ο Αρίσταρχος θεωρήθηκε παράλογος. Η Χημεία εμπλουτίστηκε με φιλοσοφικές περικοκλάδες και έδωσε τη θέση της στην Αλχημεία, με τους σημερινούς ιστορικούς να απορούν πως με λάθος μέθοδο οι αλχημιστές έβγαζαν σωστά συμπεράσματα. Τα Μαθηματικά έπαψαν να εξελίσσονται και να χρησιμοποιούνται στις πάσης φύσεως κατασκευές, ώστε πολλοί σήμερα να θεωρούν, εσφαλμένα, ότι αναπτύχθηκαν από χόμπι και όχι για να δώσουν λύσεις. Ο Γαληνός άσκησε την ιατρική βασισμένος στη διαίσθησή του και δε χρειάστηκε να κάνει πειράματα, όπως ο Ηρόφιλος.

Τελείως, φυσιολογικά, στο Μεσαίωνα ξεχάστηκε ακόμη και αυτό το υβρίδιο επιστήμης και δεισιδαιμονίας  και αξιοποιήθηκαν μόνο οι μέθοδοι του Αριστοτέλη, κυρίως, και του Πλάτωνα, κατά διαστήματα. Δεν ήταν λίγο αλλά απείχε πάρα πολύ από την έξαρση της ανθρώπινης γνώσης κατά την ελληνιστική εποχή. Ο Φράνσις Μπέικον κριτικάροντας τον αριστοτελισμό του 17ου αιώνα αφυπνίζει πολλούς Ευρωπαίους αλλά και αυτός χρησιμοποιεί αριστοτελικές μεθόδους για τεκμηριώσει τη θέση του. Η μεγάλη αλλαγή (ή επαναφορά της επιστημονικής μεθόδου, αν προτιμάτε) θα γίνει, όμως, με το Γαλιλαίο, ο οποίος χρησιμοποιεί το πείραμα, τα μαθηματικά και την αναφορά σε έργα προηγούμενων μελετητών -πάνω -κάτω, ό,τι κάνουμε και σήμερα. Στα οικονομικά, ο Σμιθ χρησιμοποιεί πρωτογενή στοιχεία και την ιστορική ανάλυση, ενώ ο Ρικάρντο, με το υπόδειγμά του, είναι ίσως ο πρώτος φορμαλιστής στις κοινωνικές επιστήμες.

Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά κυριακάτικα; Είναι που πρόσφατα μερικοί διάσημοι οικονομολόγοι δήλωσαν, ευθέως ή εμμέσως, ότι έκαναν λάθος σχετικά με το GRexit και η Ελλάδα θα παραμείνει στην ευρωζώνη. Θυμηθείτε ότι όσο περισσότερο στηριζόμαστε στην αυθεντία ή, θου κύριε, στη μεταφυσική, τόσο πιο σαθρό είναι το έδαφος επάνω από το οποίο μιλάμε -αν και κάποιες φορές δε γίνεται αλλιώς, αφού η Σοφία (Wisschenschaft) είναι διαφορετική από την Επιστήμη (Science). Πάντως, όσο μιλάμε ειδικά, χρησιμοποιούμε μαθηματικά μοντέλα (γόνιμα, όχι αυτιστικά) και αποφεύγουμε τις προβλέψεις, τόσο χρησιμότερες είναι οι συμβουλές μας. Κάπου εκεί ατύχησαν και οι οικονομολόγοι. Αντί να εστιάζουν, στην αρθρογραφία τους, στο ειδικό, πχ πως μπορούν να προκύψουν συνέργειες ανάμεσα στη ναυτιλία, τα ναυπηγεία και τα λιμάνια (φορείς) της χώρας, εστίαζαν στο γενικό (το νόμισμα που  θ α  έχει η χώρα). Αντί να εξετάζουν τα πρωτογενή στοιχεία της χώρας -από τη Eurostat ή, έστω το Google Earth -βασίζονταν στο κύρος τους, σε κάποιους κανονισμούς της δανειακής σύμβασης ή των αποφάσεων των συνόδων κορυφής ή της ΕΚΤ που θα τους ήθελαν διαφορετικούς ή, ακόμη χειρότερα, σε δηλώσεις πολιτικών ή αναλυτών με πολύ λιγότερο κύρος από τους ίδιους. Και μου φαίνεται ότι, σταδιακά, αντί να εστιάζουν στα φαινόμενα, εστίαζαν στις θεωρίες τους, προσπαθώντας να τις σώσουν. (Από την παραπάνω κριτική εξαιρείται, ούτως ή άλλως, ο Κρούγκμαν και ο Στίγκλιτς, των οποίων η άποψη βιάζεται κατ' εξακολούθηση στην Ευρώπη και, ιδίως, στην Ελλάδα, από όσους θα ήθελαν μια περισσότερο φιλολαϊκή πολιτική στο εσωτερικό της χώρας.)

Τα παραπάνω βέβαια είναι πταίσματα σε μια χώρα που οι ηγέτες της επαίρονται για την προνομιακή σχέση που έχουν με τους Ουρανούς.



Διαβάστε:
(για τα επιτεύγματα της επιστήμης της Ελληνιστικής εποχής) Russo, L. (2006) Η λησμονημένη επανάσταση: Πως η επιστήμη γεννήθηκε το 300 π.Χ. και γιατί έπρεπε να ξαναγεννηθεί, Δίαυλος

(για το πως προκύπτουν στην πράξη οι επιστημονικές ανακαλύψεις) Γούτσον, Τζ. (1968/2010), Η Διπλή Έλικα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη

Μερικές ιδέες αποδίδουν

Η Ολλανδία γεννήθηκε το 17ο αιώνα, μέσα από ένα διμέτωπο αγώνα. Από τη μια η Ισπανική Αυτοκρατορία, από την άλλη η θάλασσα. Οι Ισπανοί έφυγαν από τη χώρα μετά από αγώνες δεκαετιών, ενώ η θάλασσα σταδιακά υποχώρησε. Και οι δύο εξελίξεις οφείλονται στη συστηματική και συντονισμένη προσπάθεια των Ολλανδών, γεγονός που σφυρηλάτησε από πολύ νωρίς την ενότητα της ολλανδικής κοινωνίας.

Οι Ολλανδοί -κυρίως οι Δήμοι και οι Συντεχνίες -περιόρισαν σημαντικά τη δύναμη του βασιλιά -αν και δεν κατάφεραν, εκείνη την εποχή, να πετύχουν τη διάκριση των εξουσιών. Αυτή ήταν η πρώτη καλή ιδέα που είχαν οι Ολλανδοί. Δεν ήταν όμως η μόνη.

Οι Ολλανδοί έδειξαν μια σαφή προτίμηση στην ανεξιθρησκεία. Στην Ευρώπη μαίνονταν, με μεγάλη αγριότητα, ο Τριακονταετής Πόλεμος ανάμεσα σε Καθολικούς και Διαμαρτυρόμενους -ακόμη και βασιλιάδες έπεφταν νεκροί στα πεδία των μαχών. Τότε, μερικοί σοφοί από την Ολλανδία πρότειναν ότι, αντί να γίνεται μακελειό σε όλη την Ευρώπη για το αν η θεία μετάληψη πρέπει να λαμβάνεται με όστια ή όχι, είναι καλύτερα καθένας να κάνει ό,τι θέλει και να κρίνεται για τις επιλογές του από το Θεό. Η Ευρώπη, τελικά, συμμερίστηκε αυτή την άποψη το 1648 με τη Συνθήκη της Βεστφαλίας.

Η ανεκτικότητα απέναντι στα άλλα δόγματα και τις άλλες θρησκείες οδήγησε πολλούς Ιταλούς εμπόρους, τραπεζίτες και τεχνίτες να εγκαθίστανται εκεί, όταν νικιόταν στους πολιτικούς αγώνες στην Ιταλία και κινδύνευαν. Τελείως φυσιολογικά, ένα μέρος από τους Γάλλους Ουγενότους -που είχαν μεγάλη κλίση στο εμπόριο, τη ναυτιλία και τη βιοτεχνία -κατέληξαν εκεί έπειτα από το διωγμό τους. Αλλά και οι Εβραίοι ήταν ευπρόσδεκτοι -ιδίως όσοι γνώριζαν αστρονομία, χαρτογραφία και άλλες επιστήμες που διευκόλυναν το εμπόριο. Όλα αυτά οδήγησαν σε μια εκπληκτική ανάπτυξη, ιδίως αν κοιτάξει κανείς τα δημογραφικά μεγέθη της χώρας.

Η κεντρική τράπεζα ήταν μια άλλη πρωτότυπη ιδέα των Ολλανδών για να αποφεύγονται προβλήματα με την κυκλοφορία του χρήματος, την ανταλλαγή ξένων νομισμάτων κλπ. Η μεταφορά της ευθύνης της κυκλοφορίας χρήματος από το βασιλιά σε μια ανεξάρτητη τράπεζα βοήθησε σημαντικά στη σταθερότητα της οικονομίας.

Δεδομένου ότι η κυβερνώσα δυναστεία της Οράγγης ήταν μονίμως χρεωμένη, οι σκληρά εργαζόμενοι πολίτες φρόντισαν να διαχωρίσουν το ιδιωτικό χρέος του βασιλιά από το δημόσιο χρέος της χώρας -για πρώτη φορά στην Ιστορία. Η κοινωνία δεν ήταν πλέον υπόλογη για τις προσωπικές επιλογές του μονάρχη. 

Τότε, λοιπόν, άρχισε σταδιακά να χτίζεται μια μεγάλη εμπορική και αποικιακή δύναμη, με εξαιρετική οργάνωση και προοπτική. Οι Ολλανδοί της εποχής δεν περιορίστηκαν μόνο στην απόκτηση πλούτου έδειξαν αδυναμία και στον πολιτισμό με μια σαφή προτίμηση στο θέατρο και τη ζωγραφική. Πολλές παραγγελίες του Ρέμπραντ προέρχονταν, μάλιστα, από τις συντεχνίες. Η ορμητικότητα των Ολλανδών ήταν τόσο μεγάλη που όταν οι Whings στην Αγγλία στασίασαν εναντίον των Στιούαρτ και τους κάλεσαν σε βοήθεια, εκείνοι κατάφεραν να νικήσουν τον στρατό των Άγγλων καθολικών και να εγκαταστήσουν στο Μπάκιγχαμ τους δικούς τους βασιλείς Γουλιέλμο και Μαρία. Τους αποχωρίστηκαν χωρίς πρόβλημα -ένας βασιλικός θρόνος δε χηρεύει, οι μνηστήρες είναι πάντα πολλοί.

Ο Γουλιέλμος και η Μαρία έφεραν μαζί τους τις καλές ιδέες των Ολλανδών, οι οποίες προστέθηκαν στις καλές ιδέες και συνήθειες των Βρετανών -το ανεξάρτητο κοινοβούλιο, την καταδεκτική  -τότε, όχι τώρα -στους αστούς και τους ξένους αριστοκρατία και την τάση για περιπέτεια. Σταδιακά, οι Βρετανοί διαχώρισαν την εξουσία της κυβέρνησης και των δικαστηρίων από αυτή του βασιλιά και έβαλαν τις βάσεις για τη δική τους κυριαρχία. Οι Ολλανδοί δεν κατάφεραν να τους ακολουθήσουν και τον επόμενο αιώνα έχασαν αρκετή από τη δύναμή τους στην Ευρώπη. Αλλά όχι για πολύ. Ο Άνταμ Σμιθ διαπίστωσε το 1776 ότι στην Ολλανδία τα επιτόκια ήταν ελαφρώς χαμηλότερα από ό,τι ήταν στην Αγγλία, επομένως, η οικονομία της ήταν ακόμη αρκετά ανταγωνιστική. Χρειάστηκε να γίνει η πρώτη βιομηχανική επανάσταση στη Βρετανία και να εμπλακεί η Ευρώπη στους ναπολεόντειους πολέμους για να καταφέρουν οι Βρετανοί να μείνουν μόνοι παγκόσμιοι κυρίαρχοι.

Νομίζω ότι εύκολα καταλαβαίνουμε, ιδίως σήμερα, ότι η ανεκτικότητα στους ξένους, η ανεξαρτησία των οικονομικών θεσμών από την πολιτική εξουσία και ο καλύτερος έλεγχος των πολιτών επάνω στα δημόσια οικονομικά μπορούν να έχουν καταλυτικές συνέπειες στην πορεία μιας χώρας. Στην ανάγκη, αν δεν μπορούμε οι ίδιοι να πρωτοτυπήσουμε, πράγμα δύσκολο, ούτως ή άλλως, μπορούμε κάλλιστα να υιοθετήσουμε τους τρόπους των άλλων. Το έκαναν, πέρα από τους Βρετανούς, πάρα πολλοί στην Ιστορία και δε ζημιώθηκαν καθόλου. Προφανώς, δεν προβλέπεται να εξελιχθεί σε σπουδαία πολιτική δύναμη μια χώρα δέκα εκατομμυρίων κατοίκων, έστω κι αν βρίσκεται σε γεωπολιτικό σταυροδρόμι. Η οικονομική δύναμη, όμως, είναι πολύ πιο εύκολα προσβάσιμη σε μια κοινωνία που προσπαθεί  συστηματικά και συντεταγμένα.