Ναΐτες: αυτοί οι άγνωστοι

Το κείμενο γράφεται με αφορμή ένα κείμενο του altheo σχετικά με το motto των Ναϊτών, "Non Nobis Domine", που με έκανε να σκεφτώ πόσα λίγα ξέρουμε για το συγκεκριμένο ιστορικό Τάγμα. Αν ανοίξετε ένα βιβλίο ιστορίας, μάλλον θα διαβάσετε μια ξερή παράθεση γεγονότων για την ιστορία του Τάγματος, πάνω -κάτω όπως εμφανίζεται εδώ. Αν διαβάζετε ένα βιβλίο που παίζει με τις ιστορίες που διαδόθηκαν γι' αυτούς μετά το 18ο αιώνα, μπορεί να πειστείτε ότι ακόμη επιβιώνουν και κυβερνούν τον κόσμο. Νομίζω ότι μπορούμε να διαβάσουμε την ιστορία λίγο πιο ελεύθερα, χωρίς, όμως, να υποκύψουμε στον ανορθολογισμό.

Ας δούμε λοιπόν ένα -ένα τα κλισέ γύρω από τους Ναΐτες κι αν μπορούμε να μάθουμε κάτι από το success story της οργάνωσης, τώρα που η Ελλάδα παραπαίει.

• "Οι Ναΐτες ήταν οι πρώτοι διεθνείς τραπεζίτες"

Αυτό το κλισέ προέρχεται κυρίως από την Ακροδεξιά -ο όρος "διεθνείς τραπεζίτες" χρησιμοποιούνταν πολύ από το Χίτλερ, για να περιγράψει τους επιτυχημένους Εβραίους τραπεζίτες -η οποία δυσπιστεί διαχρονικά προς το τραπεζικό κεφάλαιο, τουλάχιστο ιδεολογικά. Είναι αλήθεια ότι οι Ναΐτες είχαν εξαιρετική οργάνωση που τους επέτρεπε να διαχειρίζονται μια αχανής κτηματική περιουσία, να δανείζουν τεράστια ποσά στους ισχυρούς της εποχής -κάτι που το πλήρωσαν ακριβά στο τέλος - να μεταφέρουν ποσά από τη μία πόλη στην άλλη, να χρησιμοποιούν (πρώτοι στην Ιστορία) επιταγές και πολλά άλλα. Αυτό που καταλαβαίνω εγώ, πάντως, είναι ότι ο σημερινός χρηματοπιστωτικός τομέας τους χρωστά πάρα πολλά, όσο κι αν ενοχλούνται οι αντιδραστικοί που θα προτιμούσαν να είχαμε μείνει πριν το Διαφωτισμό.

 

• "Οι Ναΐτες συνωμοτούσαν σε βάρος του Στέμματος και της Εκκλησίας"

Είναι αλήθεια ότι εμμονή του Τάγματος στην οικονομική και την πολιτική φερεγγυότητα τους είχαν εξασφαλίσει καλή φήμη ανάμεσα στους ισχυρούς. Είναι επίσης αλήθεια ότι στην Παλαιστίνη ήταν σημαντικοί πολιτικοί παράγοντες. Μετά την απώλεια των Αγίων Τόπων, πάντως, η δυνατότητα για πολιτικές παρεμβάσεις μειώθηκε αισθητά. Ούτε η Γαλλία, ούτε η Γερμανία, ούτε η Αγγλία, ούτε η παπική εκκλησία ήταν μικρές ηγεμονίες για να έχει ισχυρό λόγο το κάθε Τάγμα. Θα ήταν κουτό να κάνουν κάτι τέτοιο και καθώς ήταν άριστα πληροφορημένοι, μάλλον το ήξεραν.

• "Οι Ναΐτες λάτρευαν το Σατανά"

Περίεργη κατηγορία. Αν για κάτι κατηγορήθηκαν οι Ναΐτες στην εποχή τους ήταν ότι ήταν φανατικοί χριστιανοί και ακόμη και μετά την απώλεια των Άγιων Τόπων ετοίμαζαν Σταυροφορία χωρίς καμιά ουσιαστική στήριξη ή συγκατάθεση από τα χριστιανικά βασίλεια (ας το σημειώσουμε αυτό). Φυσικά, ήταν άνθρωποι σκληροί (ως στρατιώτες και ως πολιτικοί) και δεν υπάρχουν μαρτυρίες λεπτότητας -πχ αγαθοεργίες, όπως έκαναν οι Οσπιτάλιοι, ή ποιήματα, όπως έγραφαν άλλοι ιππότες των ανώτερων τάξεων κοκ. Όλα αυτά σίγουρα τους έκαναν αντιπαθείς στην κοινή γνώμη της εποχής που είχε κουραστεί από τις περιπέτειες και εύκολα θα πίστευε τα χειρότερα. Δεν αποδεικνύουν, όμως, κάτι. Οι πρώτες "αποδείξεις" για τη σατανολατρεία των Ναΐτων προέρχονται από τις ομολογίες, έπειτα από τη σύλληψή τους και από βασανιστήρια που ακόμη και για το Μεσαίωνα θεωρήθηκαν σκληρά. Επίσης, κάποιοι αποστάτες ιππότες, διέδωσαν διάφορα σε βάρος του Τάγματος, περισσότερο από ένα αιώνα πριν τη διάλυση του Τάγματος. Το ότι δόθηκε πίστη σε τέτοιες κατηγορίες το 1307 και όχι νωρίτερα είναι πολύ εύγλωττο για την αξία της κατηγορίας.

• "Οι Ναΐτες ήταν αιρετικοί"

Αυτό μπορεί να ίσχυε για κάποιους ιππότες αλλά σίγουρα όχι για την πλειοψηφία. Ο 13ος αιώνας είχε οδηγήσει σε πολλές και νέες θεολογικές αναγνώσεις των Γραφών και κάποιες από αυτές θεωρήθηκαν τελικά αιρετικές. Οπωσδήποτε όμως τίποτε τέτοιο δεν προκύπτει από τον κανόνα του Τάγματος, ούτε από τις επίσημες πρακτικές τους. Φυσικά, μπορεί κάποιος να πει ότι ήταν οι τέλειοι διπρόσωποι.και κρύβονταν καλά. Αλλά αφού δεν υπάρχουν στοιχεία πέρα από τις "ομολογίες" μέσω βασανισμού, γιατί να το υποθέτουμε;

• "Οι Ναΐτες ήταν ομοφυλόφιλοι"

Αν κάτι είναι αστείο στην πρωτόγονη προπαγάνδα σε βάρος κάποιου, πριν την εξέλιξη των σύγχρονων μίντια, οπότε και η πιο ενοχλητική λεπτομέρεια γίνεται αρκετά γνωστή, ακόμη κι αν τηρείται μια διακριτική σιωπή, είναι ότι από τους πολιτικούς αγώνες δεν απουσιάζουν ποτέ οι κατηγορίες για σεξουαλικές παρεκτροπές των αντιπάλων (άλλοτε όργια, άλλοτε ομοφυλοφιλία ή ό,τι άλλο). Πρόκειται για το πιο γνωστό επιχείρημα ad hominem και είναι αποτελεσματικό ακόμη και στις μέρες μας. Έτσι, λοιπόν, και οι Ναΐτες κατηγορήθηκαν για ομοφυλοφιλία. Το ότι υπήρξαν τέτοια κρούσματα είναι μάλλον σωστό, αν κρίνουμε από τους λεπτομερείς κανόνες που θεσπίστηκαν σταδιακά για να αντιμετωπιστούν τέτοια φαινόμενα. Είναι ακόμη πιθανό, λόγω της ζωής του Τάγματος, άνθρωποι με τέτοιο προσανατολισμό να εκδήλωσαν ενδιαφέρον να γίνουν Ιππότες. Όμως, το Τάγμα διαχώριζε τη θέση του και τιμωρούσε αυστηρότατα τέτοια περιστατικά. Μου φαίνεται ότι τέτοιες κατηγορίες υποδεικνύουν απλά ότι οι περισσότεροι Ναΐτες τήρησαν τον όρκο αγνότητας που έδωσαν -παρά την εξουσία που είχαν και τις δυνατότητες που αυτή τους έδινε. Αν οι ανακριτές των ιπποτών μπορούσαν να τεκμηριώσουν συστηματικές ακολασίες με γυναίκες νομίζω ότι θα έμεναν σε αυτό. Δεν βρήκαν όμως κάτι και βάλθηκαν να "αποδείξουν" μέσω των βασανισμών διάφορους "δράκους".

• "Οι Ναΐτες εξοντώθηκαν για να μην αποπληρώσει ο βασιλιάς της Γαλλίας τα χρέη του"

Καταρχάς, ακούγεται λογικό. Ο βασιλιάς της Γαλλίας ήταν πολύ στριμωγμένος οικονομικά εκείνη την περίοδο. Όμως, οι δεσμοί του Τάγματος με τη Γαλλία ήταν κάτι παραπάνω από στενοί: ο ιδρυτής του Τάγματος ήταν Γάλλος, ο Κανόνας του Τάγματος γράφτηκε από Γάλλο, οι περισσότεροι Ιππότες ήταν Γάλλοι, η έδρα του Τάγματος κατά τη διάλυσή του ήταν στο Παρίσι. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι το Τάγμα θα προκαλούσε το βασιλιά της Γαλλίας με απαιτήσεις πληρωμής. Η "μονομερής διαγραφή χρέους", που θα λέγαμε σήμερα, ήταν μάλλον παράπλευρο όφελος.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα του φορμαλισμού που αναδύονταν σιγά -σιγά με την εποχή της Αναγέννησης: νομική εκπροσώπηση, διπλωματία, δημόσιες σχέσεις μέσω της Τέχνης κα"

Σωστό εν μέρει. Όντως, οι ηγέτες των Ναϊτών ήταν γενναίοι στον πόλεμο αλλά αγράμματοι. Συμβούλευαν σοφά τους ισχυρούς αλλά δεν είχαν συλλάβει τα σήματα της νέας εποχής. Ατυχέστατο. Ακόμη κι έτσι πάντως η μοίρα τους ήταν προδιαγεγραμμένη.

Και μερικές υποθέσεις:

• "Οι Ναΐτες προσέφεραν πολλές οργανωτικές καινοτομίες"

Γενικά, ο ρόλος τους στην εξέλιξη της μεσαιωνικής κοινωνίας μου φαίνεται υποτιμημένος. Όχι μόνο ήταν ένα πολυεθνικό τάγμα, που συγκέντρωνε εύκολα μέλη από τις ανώτερες και τις κατώτερες τάξεις, αλλά και εκτελούσε χρέη συμβούλου της κοσμικής εξουσίας, υπηρετούσε με το σπαθί την πνευματική εξουσία και, έστω και ασύνειδα, υπερασπιζόταν μια πανευρωπαϊκή, αν και απόλυτη (βασισμένη στο Χριστιανισμό) ιδέα. Η αφοσίωση των Ιπποτών αλλά και των βοηθών τους (τεχνίτες κλπ) ήταν παραπάνω από εμφανής. Η διαχείριση των οικονομικών τους υπήρξε υποδειγματική. Ακόμη και όταν το Τάγμα διαλύθηκε, οι καινοτομίες παρέμειναν σε εφαρμογή σε μικρότερη κλίμακα. Αν η πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης έδωσε πολύτιμη τεχνογνωσία στις ιταλικές και τις γαλλικές πόλεις, οι Ναΐτες ήταν αυτοί που τους δίδαξαν πως συντονίζονται οι επιχειρήσεις με έδρα τα πιο απομακρυσμένα σημεία του κόσμου.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα των νέων καιρών"

Είναι θλιβερό και περίεργο πως το Τάγμα δεν κατάλαβε ότι η Ευρώπη δε νοιαζόταν πλέον για τις Σταυροφορίες. Αυτό υποδεικνύει και το γεγονός ότι το Τάγμα αποτελούταν κατά τη διάλυσή του κυρίως από γέρους. Οι νέοι στόχευαν αλλού. Η Ευρώπη είχε κερδίσει πολλά, κυρίως, σε γνώση, από τα χριστιανικά βασίλεια της Παλαιστίνης αλλά δεν είχε καμιά επιθυμία να συνεχίσει να χρηματοδοτεί υπερπόντιες εκστρατείες. Οι βασιλιάδες προσπαθούσαν να υποτάξουν τις βαρωνίες και να δημιουργήσουν εθνικά βασίλεια, το κόστος εκπαίδευσης και συντήρησης ενός στρατού ιπποτών αυξανόταν, ενώ νέες και φθηνότερες στρατιωτικές μονάδες εμφανιζόταν. Το εμπόριο νέων προϊόντων από την Αραβία και την Αφρική άρχιζε να ανθίζει. Ίσως να μην είναι τυχαίο που λίγο πριν τη διάλυση του Τάγματος έγιναν πολλές συζητήσεις, κυρίως ανάμεσα στη Γαλλία και τη Ρώμη, για την ένωση των Ναιτών και των Οσπιτάλιων και την υιοθέτηση ενός σκοπού πιο ειρηνικού. Οι Οσπιτάλιοι δέχτηκαν. Οι Ναΐτες αρνήθηκαν και εξακολουθούσαν να κάνουν εκκλήσεις και να ετοιμάζονται για Σταυροφορία. Τότε, ο ισχυρότερος, στην Ευρώπη, πολιτικά και στρατιωτικά, βασιλιάς της Γαλλίας αποφάσισε να τους ξεφορτωθεί. Τα υπόλοιπα τα ανέλαβε η βασιλική προπαγάνδα.

Και τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα από τους Ναΐτες; Νομίζω ότι ο τρόπος που επιλέγονταν τα μέλη του Τάγματος, η επιμονή στην αφοσίωση, την εκπαίδευση, την αίσθηση του σκοπού, τη δικτύωση στο γεωγραφικό χώρο, η ενσωμάτωση χωρίς ιδιαίτερες εθνικές ή ταξικές αναφορές, και η ανάγκη για διαρκής προσαρμογή  στις συνθήκες, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και μικρές χώρες σε σπουδαία έργα, όπως απέδειξαν λίγο μετά τους Ναΐτες οι ιταλικές πόλεις, η Πορτογαλία ή η Ολλανδία.

Διαβάστε: Read P. P. (1999/ 2003), Οι Ναΐτες Ιππότες, Αθήνα: Εκδόσεις Ενάλιος

Ο Αντρέας

Πότε δεν είχα την ευκαιρία να μιλήσω προσωπικά με τον Αντρέα Παπανδρέου -καθόλου παράξενο, το αντίθετο θα έκανε εντύπωση. Μια φορά μόνο στη ζωή μου τον είχα δει φευγαλέα, όταν ήταν παρών στα εγκαίνια του νοσοκομείου της πόλης. Όταν πέθαινε σαν σήμερα πριν δεκαέξι χρόνια ταλαντευόμουν πλήρως ως προς το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος και τι τελικά άφησε πίσω του. Η αποτίμησή του περιελάμβανε από τα μεγαλύτερα εγκώμια, μέχρι τις χειρότερες κατάρες και ύβρεις. Σε ένα μόνο πράγμα συμφωνούσαν όλοι: ήταν "ο Αντρέας", έτσι, σκέτο, όπως κάποιος που γνωρίζουμε χρόνια. Παρόλα αυτά, φαίνεται πως ελάχιστοι τον γνώριζαν καλά.

Τα χρόνια που πέρασαν δεν έγινα σοφότερος. Φίλοι και αντίπαλοι δεν αναθεώρησαν τις απόψεις τους. Και οι μεν και οι δε, εστιάζουν πολύ στην τετραετία 1981 -1985 ή στο '89... Για άλλους είναι ο μεγάλος ηγέτης, αυτός που άλλαξε τη χώρα, της έδωσε την αξιοπρέπειά της και συνέβαλλε στην εθνική συμφιλίωση. Για άλλους είναι ο μέγιστος πατερναλιστής, αυτός που εγκαθίδρυσε το Σύστημα που αργοπεθαίνει στις μέρες μας. Είναι περίεργο αλλά κανείς δε νοιάζεται να ψάξει λίγο παραπέρα τη ζωή του, λες και από της εφημερίδες της εποχής μπορείς να μάθεις τα πάντα. Ίσως πρέπει να ψάξουμε πιο πίσω και να επανεντάξουμε τα θετικά και τα αρνητικά του έργου του σε ένα νέο πλαίσιο.

Για παράδειγμα, ο Παπανδρέου είχε την ευκαιρία να ζήσει και να δουλέψει μέσα στην αμερικανική πνευματική ελίτ, σε μια εποχή που κυριαρχούσε ο φορντισμός, οι ποσοτικές μέθοδοι έρευνας και το ροκ εντ ρολ, ως έκφραση χειραφέτησης της νεολαίας. Η Ευρώπη τότε -και αργότερα...-βρισκόταν δεκαετίες πίσω. Η καταγωγή μετρούσε πολύ στην "αξία" ενός ανθρώπου, το τρίπτυχο "γαλλικά -μπαλέτο -πιάνο" ήταν η βάση της καλής ανατροφής, η εργατική τάξη ονειρεύονταν κομουνιστικούς παραδείσους, αφού οι κοινωνικοί αγώνες τιμωρούνταν σκληρά και απέφεραν ελάχιστα, η Εκκλησία διατηρούσε την επιρροή της στο εκπαιδευτικό σύστημα και την κοινωνία και πολλά άλλα. Επομένως, η διαφορά του Παπανδρέου, ως προς τον τρόπο που ανέλυε μια πολιτική κατάσταση ή επικοινωνούσε με τον απλό κόσμο, σε σχέση με τους πολιτικούς του φίλους ή αντιπάλους, ήταν ριζική.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η φυλάκισή του από τη χούντα. Όσο κι αν κινητοποιήθηκαν οι φίλοι του, όσο κι αν η χούντα απέφυγε να εκτελέσει εξέχοντες πολιτικούς, τόσοι μήνες στην απομόνωση, περιμένοντας μια δίκη -παρωδία με σίγουρη καταδίκη, πρέπει να ήταν βασανιστικοί και να έστρεψαν την προσοχή του σε νέα θέματα. Ίσως αυτό να μην είναι άσχετο με τον τρόπο που έδρασε την συνέχεια, την πολιτεία αλλά και τον ιδιωτικό του βίο.

Νομίζω ότι τα παραπάνω επηρέασαν τις εξελίξεις στη χώρα περισσότερο από από τις ιδεολογικές ή άλλες έριδες της δεκαετίας του 70 ή του 80. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, τα ερωτήματα προκύπτουν αμείλικτα: 

-Είχε ο Παπανδρέου την ευκαιρία να αλλάξει την Ελλάδα το '81; Σήμερα, τριάντα ένα (31) χρόνια αργότερα, οι Έλληνες, με το ένα πόδι στην άβυσσο, αρνούνται πεισματικά τις αλλαγές που οι επικριτές του Παπανδρέου θα ήθελαν να είχε κάνει από τότε. Από που προκύπτει ότι ο Παπανδρέου μπορούσε να τις κάνει; Όποιος αμφιβάλλει ας ρίξει μια ματιά στη δημογραφική πυραμίδα της εποχής, ας δει το ανθρώπινο κεφάλαιο που βρισκονταν στην Ελλάδα, τι μόρφωση, δεξιότητες, αξίες και, κυρίως, κοινωνικές δομές διέθετε -για να μην πω διαθέτει - η χώρα και το συζητάμε πάλι.

-Ευνόησε ο Παπανδρέου τον κρατικό πατερναλισμό; Αναμφισβήτητα. Έδωσε χώρο σε πολιτικούς πολύ χαμηλού επιπέδου να αναδειχτούν και να μεταφέρουν στη δημόσια σφαίρα μια νοοτροπία πεζοδρομίου; Προφανέστα. Ήταν αυτό λάθος; Τεράστιο. Αλλά αυτό δε συμβαίνει διαχρονικά στην Ελλάδα; Τρικουπικοί και δεληγιαννικοί δε χρησιμοποιούσαν "κουτσαβάκια" για διάφορα "θελήματα"; Βενιζελικοί και κωνσταντινικοί δεν έκαναν το ίδιο κατά τις πολυετείς τους διαμάχες; Το μετεμφυλιακό κράτος δε χρησιμοποίησε συνεργάτες των ναζί και "έφτιαξε" ένα σωρό κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες που κατέρρευσαν αμέσως με την πετρελαική κρίση; Δηλαδή, γιατί αυτός, ειδικά, έπρεπε να απαρνηθεί τα "πατροπαράδοτα" έθιμα; Μάλιστα, όταν οι κατηγορίες ξεκινούν από πολιτικούς που υπηρέτησαν μια χαρά τα ίδια (και άλλα χειρότερα) έθιμα, φαίνονται τουλάχιστον περίεργες.

-Ενοχοποίησε ο Παπανδρέου την επιχειρηματικότητα; Δηλαδή πιο πριν η επιχειρηματικότητα ήταν ψηλά στις αξίες τις ελληνικής κοινωνίας και αυτό άλλαξε; Μάλλον όχι και τόσο... Γιατί όποιο βιβλίο κι αν διαβάσω βλέπω ότι οι Έλληνες πάντα ήθελαν το Δημόσιο ή τη δική τους μικρή, αν όχι οικογενειακή, επιχείρηση. Δεν πολυσυμπαθούσαν ούτε τις πολυεθνικές, ακόμη και οι εφοπλιστές που έχουν κολοσσούς, συνήθως πρόκειται για οικογενειακές επιχειρήσεις. Επίσης, αντιπαθούσαν να είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι, σωστά σε μεγάλο βαθμό, καθώς η εφαρμογή της εργατικής (και κάθε είδους) νομοθεσίας είναι διαχρονικά ελλιπής. Η καλοήθης επιχειρηματικότητα, αυτή που σε άλλες χώρες έδωσε επιχειρηματίες όπως ο Ναθαναήλ Ρότσιλντ, ο Τζον Ροκφέλερ, ο Άλφρεντ Νόμπελ ή ο Τόμας Έντισον, στην Ελλάδα απλώς δεν υπάρχει -εκτός, ίσως, από τους εφοπλιστές -ουτε καν σήμερα.

-Έστρεψε την Ελλάδα στον Τρίτο Κόσμο; Τόσες φιλίες με τους Άραβες και η Πρωτοβουλία των Εξ, μήπως μας βγήκανε σε κακό; Αυτό είναι το καλύτερο part της κριτικής. Το καλύτερο, γιατί έχει βάση, όντως, τα ελληνικά και τα αμερικά συμφέροντα συγκλίνουν περισσότερο από όσο γενικά πιστεύεται. Ωστόσο, δεν προσφέρει εναλλακτική. Δηλαδή ο Ρίγκαν θα αγαπούσε ξαφνικα την Ελλάδα, αν ο Παπανδρέου δεν έπαιρνε την Πρωτοβουλία των Εξ; Όχι γιατί μετά την ιρανική επανάσταση τα αμερικανικά συμφέροντα περνούσαν υποχρεωτικά από την Τουρκία. Μάλιστα, τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ δεν έγιναν καν τρομοκρατικές επιθέσεις σε αμερικανικούς στόχους. Οι βάσεις δεν έφυγαν. Επομένως, τους πραγματικούς λόγους της σύγκρουσης ορισμένων Αμερικάνων με τους Παπανδρέου θα πρέπει να τους ψάξουμε σε άλλες κατευθύνσεις.

Επομένως, μήπως αυτό που ενοχλεί, πραγματικά, είναι η ατελής κοινωνική αλλαγή του έγινε στα 80s; Όχι, δυστυχώς, γιατί ήταν ατελής αλλά γιατί επρόκειτο για αλλάγη και στην Ελλάδα όσο περισσότερο μιλάμε για αλλαγή, τόσο λιγότερο τη θέλουμε. Άνθρωποι που είχαν γεννηθεί σε χωριά μπορούσαν να κάνουν τοπ καριέρα, έστω κι αν δε χρησιμοποιούσαν μαχαιροπίρουνο για να καθαρίζουν το φρούτο, οι γυναίκες εργάζονταν, φλέρταραν, μορφώνονταν, χωρίς να υποχρεώνονται να το κρύβουν (μέχρι να χάσουν στη συνέχεια τα αβγά και τα πασχάλια -αλλά αυτό είναι θέμα άλλου ποστ) και, σταδιακά, έγιναν όλα αυτά που φοβόνταν όσοι έγραφαν βοηθήματα για την Έκθεση της Γ΄ Λυκείου: ο υλικοτεχνικός πολιτισμός επικράτησε του ηθικοπνευματικού ή, σωστότερα, μια στρεβλή καταναλωτική (ψευδοϋλιστική) κουλτούρα διαδέχτηκε μια φαρισαϊκή ηθικοπνευματική κουλτούρα.

Ο ρόλος του Αντρέα Παπανδρέου ήταν σίγουρα καταλυτικός. Όχι μόνο γιατί έφτιαξε το Σύστημα που φέσωσε για τα καλά εμάς τους νεότερους (χωρίς, όμως να το τιθασεύσουν οι διάδοχοί του -ούτε ο Μητσοτάκης, ούτε ο Σημίτης τα κατάφεραν, ενώ ο Καραμανλής ο Β΄ δεν προσπάθησε καν) αλλά και γιατί ακόμη και οι λεπτομέριες της ζωής του επέδρασαν καταλυτικά επάνω στον τρόπο που σκέφτοταν η μεταπολιτευτική Ελλάδα: η αγάπη του Αντρέα για το ρεμπέτικο ή το "νεύμα" πάνω στο αεροπλάνο στη Λιάνη ή οι προσπάθειες της Μαργαρίτας για τη χειραφέτηση των γυναικών  προχώρησαν τα κοινωνικά ήθη πολύ περισσότερο από την τέχνη ή τα δοκίμια της εποχής -αυτό μπορεί να θεωρηθεί και ως παραίνεση για όσους φιλοδοξούν να αλλάξουν την Ελλάδα σήμερα.

Άσχετα με το πόσο αυστηρά ή ελαστικά κρίνει κανείς τον Παπανδρέου, είναι γεγονός ότι ήταν από τους ελάχιστους πρωθυπουργούς που ήταν γνωστός διεθνώς πολύ πριν κερδίσει εκλογές. Επίσης, δημιούργησε, εν πολλοίς μόνος του, μια παράταξη που μιλούσε και, εν μέρει υλοποιούσε, αλλαγές και κέρδισε απανωτά εκλογές, σε μια αρκετά συντηριτική χώρα. Πλην του Μιτεράν, δεν νομίζω να το κατάφερε άλλος Ευρωπαίος πολιτικός της εποχής μας. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, που πρέπει να απαντηθεί, αν θέλουμε να κάνουμε σα χώρα ένα βήμα μπροστά, είναι γιατί η κοινωνία μας χρειάζεται πάντα ένα ηγέτη, καλύτερο ή χειρότερο, για να προχωρήσει και αποτυγχάνει να αυτορρυθμίζεται; Μήπως ο πατερναλισμός προκύπτει από τη ζήτηση και όχι την προσφορά;

Το ναυάγιο της Ελλάδας σε ένα τηλεοπτικό πλάνο

Μετά τα σημερινά live μπουνίδια στον ANT1, δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητήσει κανείς ότι η χώρα βυθίζεται εξαιτίας μιας πρωτοφανούς κοινωνικής παρακμής. Κάθε κοινωνικός έλεγχος έχει ατονίσει, για κάθε καφρίλα που γίνεται εμφανίζεται μια συμπαγής ομάδα να τη χειροκροτήσει και να μείνει κατάπληκτη και οργισμένη όταν, προσεχώς και σε βάρος της, γίνει μια μεγαλύτερη καφρίλα. Φανταστείτε πχ αύριο -μεθαύριο "πατριώτες" και "επαναστάτες" να λύνουν τις διαφορές τους με ξύλο ή μαχαιρώματα, κάθε μέρα, η Ευρώπη να έχει αποσυρθεί από τη χώρα και το κράτος της μπανανίας να νοιάζεται μόνο πως θα ενισχύσει τα νόμιμα ή/ και τα παράνομα εισοδήματά του (σε "υπερήφανες" δραχμές).

Πως πέσαμε τόσο χαμηλά; Αν έχετε προσέξει, εκείνοι οι πολιτικοί που υποτίθεται πως προκάλεσαν την οργή του όχλου, δεδομένου ότι συνδέθηκαν, δικαίως ή αδίκως, με καταγγελίες για σκάνδαλα, συνήθως διάγουν ήρεμο βίο. Άλλους κυνηγούν οι πάσης φύσεως αγανακτισμένοι. Συνήθως πρόκειται για νέους πολιτικούς ή άσημους παλιούς, ανθρώπους που, ενδεχομένως, μπορείς να τους πεις "ανίκανους" -όπως και τόσους άλλους -αλλά όχι "προκλητικούς". Αυτό Δ Ε Ν σημαίνει ότι έπρεπε να κυνηγούν τους άλλους -έστω κι αν κάποιοι από τους τελευταίους έπρεπε, ίσως, να είναι στη φυλακή. Η βία είναι πάντα αποκρουστική και η πολιτική βία πληρώνεται ακόμη πιο ακριβά και από όλους. Σημαίνει απλά ότι η θεατρική αγανάκτηση δεν ήταν γνήσια. Δεν μπορώ να ξέρω ποιοι την κατεύθυναν και γιατί, ούτε σε τι αποσκοπούσαν, αλλά να,  δ ε ν  μπορώ να πιστέψω ότι ο πιο προκλητικός πολιτικός ήταν ο Χατζηδάκης. Ή ο Πεταλωτής. Ή ο Μαγκούφης. Ή ο Παπούλιας. (Αυτούς θυμάμαι εγώ, σίγουρα υπάρχουν και άλλοι που έπεσαν θύματα της πολιτικής βίας.). Αυτοί δεν απασχόλησαν ποτέ το δικαστικό ρεπορτάζ, ούτε τις κοσμικές στήλες.

Ξερώ πολλούς που υποφέρουν επειδή δεν έχουν δουλειά, επειδή υποαπασχολούνται, επειδή αλλάξαν επάγγελμα, επειδή η εργοδοτική καταπίεση αυξήθηκε και πολλά άλλα. Οι περισσότεροι έχουν την οξυδέρκεια να αποδοκιμάσουν τέτοια φαινόμενα. Άλλοι όχι. Κανείς πάντως από αυτούς δε συμμετείχε σε σκηνικό πολιτικής βίας. Ακόμη κι αν το σκέφτηκαν, δε θα τολμούσαν. Δεν είναι υπόκοσμος για να γουστάρουν με τη φάση, ούτε θα έχουν "κάλυψη" από κάποιον, όταν οι Αρχές (και σωστά) προσπαθήσουν να τους αποδώσουν ευθύνες.

Νομίζω ότι κάποιοι, μάλλον κομματικοί στρατιώτες, ξεκίνησαν να στήνουν τέτοια "σκηνικά" για λόγους επικοινωνιακούς ("Να πόσο υποφέρει ο Λαός! Εξεγείρεται εναντίον των καταπιεστών του!"). Η τηλεόραση θα τα έδειχνε και οι μεσόκοπες νοικοκυρές θα θύμωναν που ο λαουτζίκος υποφέρει και θα έτρεχαν να ψηφίσουν τους "φίλους" του Λαού. Αυτό που δε διείδαν ήταν ότι νομιμοποίησαν, ηθικά και πολιτικά, πρακτικές που επιδέχονται κλιμάκωση. Και έτσι το πράγμα ξέφυγε. Σήμερα μπουγέλο. Αύριο γιαούρτι. Μεθαύριο μπουνιές. Παραμεθαύριο; Σήμερα μια κρεμάλα, χωροθετημένη σκηνοθετικά στην κεντρικότερη πλατεία της χώρας. Αύριο ένα σύνθημα για κρεμάλα ενώπιον της πολιτικής ηγεσίας. Μεθαύριο; Σήμερα κλείνουμε ένα δρόμο ή ένα λιμάνι ή "χτίζουμε" το γραφείο ενός πρύτανη. Αύριο; Στις μικρές κοινότητες των θυτών (που, ίσως, όλο και μεγαλώνουν) τα εύσημα σίγουρα αποδίδονταν με κάθε μεγαλοπρέπεια στους δράστες. Άλλωστε, με τη λογική (ή μάλλον τον παραλογισμό) της "αγανάκτησης", ο συμψηφισμός είναι πανεύκολος. Γιατί το γιαούρτι ("επειδή πεινάει ο λαός") είναι κατανοητό αλλά οι μπουνιές ("επειδή με προσέβαλλαν") δεν είναι κατανοητές; Κάνοντας το συνήγορο του Διαβόλου, η πρώτη περίπτωση δεν προκαλεί, βέβαια, σωματικές βλάβες αλλά η δεύτερη περίπτωση είναι πιο προσωπική και, στο μυαλό κάποιων, μπορεί να "δικαιολογείται". 

Η μόνη σοβαρή απάντηση που χωρά σε τέτοιες ενέργειες είναι η άμεση εφαρμογή της κείμενης νομοθεσίας. Εναντίον του θύτη, ανεξαρτήτως "χρώματος", και υπέρ του θύματος, ανεξαρτήτως "χρώματος". Για κάθε περιστατικό. Τελεία και παύλα. Και, πολιτικά, απαιτείται το ξεσκαρτάρισμα της πολιτικής τάξης όχι μόνο από τους τραμπούκους αλλά και δικαστικά, από "ευυπόληπτους" (και καλά...) "πρώην" -γιατί οφείλουμε να το κάνουμε αλλά και για να ηρεμήσουν λίγο όσοι πολίτες χάνουν το έδαφος κάτω από τα πόδια τους και βλέπουν να την πληρώνουν μόνοι τους. Δικαιοσύνη και όχι αυτοδικία. Γιατί το πρόβλημα με τις κρεμάλες (ή τις μπουνιές) είναι ότι ποτέ δεν ξέρεις σε τίνος λαιμό θα σφιχτούνε τελικά. Και σ' αυτόν τον νόμο δεν υπάρχει καμία εξαίρεση.

Η δύναμη του εσφαλμένου

Όταν ήμουν μικρός μου άρεσαν πολύ τα σπίτια. Ίσως επειδή τα σπίτια γύρω μας δεν έμοιαζαν πολύ με αυτά που έδειχνε τότε η τηλεόραση, ίσως επειδή μετακόμιζα συχνά, ασχολούμουν πολύ το πως χτίζεται ένα σπίτι. Είχα μάθει απέξω και ανακατωτά ποιος τεχνίτης κάνει την κάθε εργασία, με τι σειρά έρχονται κλπ. Και επειδή μου είχαν πει πως τα σπίτια τα χτίζουν οι πολιτικοί μηχανικοί είχα πάντα μια καλή εικόνα για το επάγγελμα (και τα συναφή επαγγέλματα) και ήταν ο βασικός λόγος που στις Πανελλαδικές είχα βάλει πρώτα διάφορα Τμήματα Μηχανικών. 

Φανταστείτε την έκπληξή μου όταν σπούδαζα στο Πολυτεχνείο (ναι, τόσο αργά...), σε νέα ειδικότητα όμως, και ανακάλυψα, ανάμεσα σε άλλα, ότι τα σπίτια δεν τα χτίζουν οι πολιτικοί μηχανικοί αλλά οι εργολάβοι... Με άλλα λόγια, αν και είναι καλό να είσαι μηχανικός ή αρχιτέκτονας, δεν είναι καθόλου αναγκαίο (όπως νόμιζα εγώ) για να γίνεις εργολάβος και να χτίζεις οικοδομές. Τα κεφάλαια και η εμπειρία δεν είναι, απλώς, σκόπιμα, είναι το παν, τα υπόλοιπα αγοράζονται. Σοκ...

Μη φοβάστε, δε θα ξενερώσετε.. Δε θα ασχοληθώ με τον ανεπαρκέσταστο επαγγελματικό προσανατολισμό της εποχής ούτε με τα συντεχνιακά των μηχανικών και των εργολάβων για το ποιος -πρέπει -να -κάνει -τι. Αντίθετα, βλέπετε ότι ένα απλό σφάλμα επηρέασε τη ζωή μου καταλυτικά. Δεν το μετάνιωσα ούτε στιγμή αλλά νομίζω ότι πρέπει να μιλήσω λίγο παραπάνω γι' αυτό.

Ο Ουμπέρτο Έκο, στο φοβερό δοκίμιό του "Η δύναμη του εσφαλμένου" (από όπου δανείστηκα και τον τίτλο του ποστ) μας εξηγεί πως ο Κολόμβος αποφάσισε να πλεύσει στην Κίνα, αγνοώντας τις αντιρρήσεις των σοφών της Σαλαμάνκα. Οι σοφοί υπολόγιζαν την ακτίνα της γης όση περίπου είναι (ήταν, άλλωστε, γνωστή από τον Ερατοσθένη, πολλούς αιώνες πριν) και έλεγαν, σωστά, ότι το ταξίδι ήταν αδύνατο και ανώφελο. Οι ναυτικοί θα χάνονταν στον ωκεανό από την πείνα. Αντίθετα, ο Κολόμβος, αστρονόμος της κακιάς ώρας, υπολόγιζε την ακτίνα της γης στο 1/3 περίπου της πραγματικής, και ως εκ τούτου, έλεγε πως το ταξίδι ήταν εφικτό. Κανείς από τις δύο πλευρές δε φανταζόταν ότι ο Κολόμβος θα έπεφτε πάνω σε μια νέα ήπειρο. Και οι δυο είχαν δίκιο αλλά και οι δύο είχαν και άδικο. Στην πράξη ο Κολόμβος κυνηγώντας ένα σφάλμα άλλαξε το ρου της Ιστορίας.

Ομοίως, ο Έκο ισχυρίζεται ότι ένα παιχνίδι λογίων, με τις διακηρύξεις των Ροδόσταυρων, οδήγησε σταδιακά σε απίστευτες θεωρίες συνωμοσίας που επιβιώνουν ως τις μέρες μας και κόστισαν εκατόμβες νεκρών Εβραίων στο Ολοκαύτωμα. Ο συγγραφέας επιχειρηματολογεί, όπως πάντα, τεκμηριωμένα και με πολύ χιούμορ.

Τελικά δεν έγινα ούτε πολιτικός μηχανικός, ούτε αρχιτέκτονας ούτε εργολάβος. Καλύτερα ίσως. Δε θα είχα τα κεφάλαια να χτίζω οικοδομές, άσε που πλέον οι οικοδομές έχουν κρίση. Κάνω μια δουλειά (πάλι από συγκυρία, ίσως αναφερθώ σε επόμενο ποστ)  που απαιτεί ελάχιστο πάγιο κεφάλαιο και προσφέρει δυνατότητες για δωρεάν τουρισμό. Λαχείο, προ κρίσης, ικανοποιητική, σχετικά, επιλογή ακόμη και σήμερα...

Αν αναρωτηθείτε πόσα πράγματα που μας αφορούν αλλά και ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο είναι επειδή κάνουμε εσφαλμένες εκτιμήσεις, στη ζωή, τον έρωτα, τη δουλειά και σε πολλά άλλα, δεν είναι υπερβολικό να ισχυριστεί κανείς ότι εκτός από τη γνώση που έχει δύναμη (Φράνσις Μπέικον), δύναμη έχει και το εσφαλμένο. Υπ' αυτή την έννοια και υπό κανονικές συνθήκες, καμιά προσπάθεια δεν πάει τελείως χαμένη. Απλά χρειάζεται να βρεις τρόπο, όπως είπε και ο Στηβ Τζομπς στο διάσημο λόγο του προς τους αποφοίτους του Στάνφορντ, "να ενώσεις τις τελείες". Δύο απομεινάρια από αποτυχίες μπορούν να οδηγήσουν στην επιτυχία, ακόμη (στην περίπτωση του Τζομπς) στο θρίαμβο.

Οπότε μη φοβάστε τις εσφαλμένες εκτιμήσεις. Εστιάστε στα αμετάκλητα γεγονότα.

Διαβάστε: Ουμπ. Έκο, Περι Λογοτεχνίας, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα

Γλυκά λάφυρα

Φαντάζεστε να γινόταν στις μέρες μας η Αργοναυτική Εκστρατεία από σημερινούς Έλληνες; Ο Ηρακλής δε θα κατέβαινε από την Αργώ γιατί ήταν ο διασημότερος ήρωας με τη μεγαλύτερη προσφορά και σιγά που θα παραμέριζε για τους υπόλοιπους. Λίγο πριν τις Συμπληγάδες θα έπαιζαν ξύλο για το ποιος είχε την ιδέα να εκστρατεύσουν αντί να κωπηλατούν. Όταν ήταν ανάμεσα από τους Γίγαντες, στην Κολχίδα, θα τσακωνόταν μεταξύ τους, αντί να κάνουν τους Γίγαντες να τσακωθούν εκείνοι μεταξύ τους. Όταν ο Ιάσονας γοήτευε τη Μήδεια, οι υπόλοιποι θα του έκαναν χαλάστρα γιατί και εκείνοι είχαν πολύ καιρό να δούνε τις γυναίκες τους. Με τόσες στραβοτιμονιές, φυσιολογικά θα αποτύγχαναν. Λίγο πριν πεθάνουν (πάντα ηρωικά...) καθένας θα ήταν σίγουρος πως το χρυσόμαλλο δέρας δεν θα μπορούσε να αποκτηθεί με τίποτε και ότι "οι άλλοι" φταίνε κυρίως που δεν τα καταφέρανε.

Ας αφήσουμε τους μύθους. Το πορτογαλικό πλοίο Madre de Deus , γεμάτο αμύθητους θησαυρούς από το Νέο Κόσμο, λεηλατήθηκε, κάπου πριν το 1600, από τους Άγγλους, οι οποίοι το έφεραν στο Λονδίνο και επέδειξαν τα πλούτη του (πάμπολλοι τόνοι από χρυσό, ασήμι, κοσμήματα, υφάσματα, αρώματα και άλλα περιζήτητα προϊόντα της εποχής) προκαλώντας μια φρενίτιδα στον πληθυσμό της πόλης. Όλοι πλέον ήθελαν να γευτούν αυτά τα προϊόντα, έμποροι, μεσάζοντες, κλέφτες, λιμενικοί και ακόμη περισσότεροι, με αποτέλεσμα οι κλοπές να αυξηθούν σημαντικά. Το ουσιώδες δεν είναι ότι το αγγλικό κράτος επενέβη αποτελεσματικά για να προστατέψει τα συμφέροντα της βασίλισσας -σε αντίθεση πχ με μερικούς σύγχρονους Έλληνες εφοριακούς και τελωνειακούς. Το ουσιώδες είναι ότι η λεία ξύπνησε την περιέργεια και μια ακόρεστη δίψα των Άγγλων για καινούρια πράγματα και αυτό τους έκανε να ξεχυθούν στους ωκεανούς, να κατακτήσουν τις Ινδίες και να αποικίσουν την Βόρεια Αμερική, κερδίζοντας όλα αυτά που έκαναν αργότερα τους μαρξιστές να θυμώνουν.

Δεν υπάρχει λόγος να τρέφουμε αυταπάτες. Στη σημερινή Ελλάδα, η επιδοτούμενη -και κρατικοδίαιτη, σε γενικές γραμμές -επιχειρηματικότητα δεν μπορεί να ανοίξει δρόμους για την οικονομία ούτε να συμβάλλει στην "καθετοποίησή" της.  Οι ωφελούμενοι θα εξακολουθήσουν να τσακώνονται και να κάνουν οτιδήποτε άλλο, εκτός από το να συγχωνεύονται και να μεγαλώνουν. Οι εξαγωγείς, αυτοί που είναι "ατόφιο χρυσάφι" για μια οικονομία, δεν κερδίζουν καμιά θεσμική ή ηθική αναγνώριση. Τα κεκτημένα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα της χώρας λοιδορούνται (ναυτιλία), υποτιμούνται (τράπεζες), υπονομεύονται (κατασκευές και τουρισμός), χλευάζονται (consulting) και οι νέοι δρόμοι της ανάπτυξης διαγράφονται, από τις πολιτικές δυνάμεις, μέσα από "δράκους" (πετρέλαια), σάλτα ("επαναδιαπραγμάτευση") και ονειρώξεις (διορισμοί στο Δημόσιο, "αύξηση της αγοραστικής δύναμης των Ελλήνων" κλπ). Ακόμη και στο κοινωνικό πεδίο, τα blockbusters (και τις καλές εποχές) αντιμετωπίζονταν συχνά με δυσπιστία. Καλύτερη ήταν μια αργομισθία -κατά προτίμηση, από το Δημόσιο. Και, πολύ συχνά, ούτε οι εκπρόσωποι της επιχειρηματικής τάξης είναι καλύτεροι. Ζητούν μειώσεις φόρων, ευελιξία στις εργασιακές και άλλα παρόμοια που τους επιτρέπουν να κάθονται άνετα στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Αντίθετα, οι ξένοι επενδυτές ζητούν "πάταξη της διαφθοράς" (καθόλου "μπαχτσίσι" δηλαδή), ίσως επειδή προέρχονται από σοβαρότερες χώρες, όπου το οικονομικό έγκλημα τιμωρείται, ίσως γιατί επενδύουν διαρκώς στην καινοτομία και το ταλέντο και δεν έχουν το άγχος πως θα αφήσουν το "μαγαζί" σε έναν ανέτοιμο (και καμιά φορά ανίκανο) απόγονο.

Ας μην απορούμε λοιπόν για τη συνεχιζόμενη περιδίνηση, στην οποία βρίσκεται η χώρα. Η μάχη της ανταγωνιστικότητας είναι πιο δύσκολη από όσο νομίζουν όσοι σιτίζονται σε κάποιο κομματικό πρυτανείο.

Μικρά ορόσημα

Δεν υπάρχουν κάποιες στιγμές που νιώθεις ότι πλέον τίποτε δε θα είναι το ίδιο; Όχι μόνο για σένα, προσωπικά, αλλά και τους άλλους γύρω σου; Ακόμη και όταν οι υπόλοιποι πιστεύουν ότι δεν άλλαξε τίποτε;

Δεν μιλώ για κοσμοϊστορικές αλλαγές, όπως η Πτώση του Τείχους ή η 9/11. Μιλώ για ασήμαντα γεγονότα που όμως είναι ενδεικτικά. Σήμερα, θα ασχοληθώ με δύο, ένα θετικό και ένα αρνητικό. Και τα δύο έχουν σχέση με την τηλεόραση. Το ένα ήταν η πρώτη φορά που μεταδόθηκε στην πόλη που ζω ιδιωτικό κανάλι τηλεόρασης -εν προκειμένω, το MEGA. Ξαφνικά, βρεθήκαμε στο σχολείο να συζητάμε με τα άλλα παιδιά σίριαλ και εκπομπές που ήταν κομμένα και ραμμένα ακριβώς στα μέτρα μας. Μέχρι τότε η ΕΡΤ παρείχε προγράμματα που κάλυπταν ένα μεγαλύτερο εύρος ηλικιών (πχ από 4-14 χρονών), άσε που το πρόγραμμα ξεκινούσε τρεισήμισι το μεσημέρι και τέλειωνε στα μεσάνυχτα. Μετά ακολούθησε ο ΑΝΤ1 και έπειτα οι υπόλοιποι. Τα πρώτα χρόνια της ιδιωτικής τηλεόρασης άλλαξε (συχνά προς το καλύτερο αλλά όχι πάντα) ο τρόπος που φανταζόμαστε το μέλλον μας, ο τρόπος που μαθαίναμε την επικαιρότητα, ο τρόπος που επικοινωνούσαμε μεταξύ μας και αξιολογούσαμε διάφορες καταστάσεις. Μια διακριτή διαφορά από τις προηγούμενες γενιές επισημάνθηκε -και ενισχύθηκε στη συνέχεια με το διαδίκτυο κα. 

Για παράδειγμα, το Beverly Hills 90120 αντιμετώπιζε μεν τους έφηβους σαν μεγάλους -αλλά ποιος έφηβος δε βιάζεται να μεγαλώσει; 

http://www.youtube.com/watch?v=QyS_o6lqKS0&feature=related

Ή η "Αναστασία" που προέβαλλε άλλες ανησυχίες, τους πόθους μιας κοινωνίας που πλούτιζε σταθερά και ανυπομονούσε να απολαύσει τον ευδαιμονισμό της.

http://www.youtube.com/watch?v=-zPddDA6vBw

(Δεν είναι δικό μου κανένα από τα βίντεο και ευχαριστώ τα παιδιά που τα μοιράζονται με όλους μας.) 

Μπορεί να μην ήταν τα τέλεια τηλεοπτικά προϊόντα, μπορεί κανείς Κιούμπρικ και κανείς Κόπολα να μην έβαλαν την υπογραφή τους αλλά δεν μπορείς να πεις ότι ήταν άθλια.

Το άλλο γεγονός ήταν το Big Brother 1. Ποτέ δεν το είδα (πέρα από κανένα δίλεπτο, τυχαία, από ζάπινγκ), όπως κανένα άλλο ριάλιτυ, και ποτέ δεν το συμπάθησα. Ήταν η πρώτη φορά που η ακατέργαστη ασημαντότητα μπορούσε να προβάλλεται καθημερινά και οι περισσότεροι στην Ελλάδα (και, ιδίως, η νέα γενιά) αποφάσισε να μιλά γι' αυτή. Ήταν θλιβερό να βλέπεις, ιδίως, νοικοκυριά που η γούνα τους είχε ήδη καεί στο Χρηματιστήριο και τώρα προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν την εικόνα που είχαν για τον εαυτό τους στρεφόμενοι στο τριτοκλασάτο lifestyle και celebrities τόσο πρόχειρα φτιαγμένους, χωρίς κάποιο ταλέντο, απλά "έτσι" υπήρχαν. Τελείως φυσιολογικά, τα αντίστοιχα τηλεοπτικά προϊόντα πολλαπλασιάστηκαν. Η φτήνια πλέον αντιμετωπίστηκε ως κοινωνικό αγαθό, η ήσσων προσπάθεια απενοχοποιήθηκε πλήρως, αρκεί να μπορούσες να την "πουλήσεις", η επωνυμία στον κοινωνικό χώρο απέκτησε νέες παραμέτρους, χωρίς καμία σχέση με την επαγγελματική επιτυχία -για να μη μιλήσουμε για την κοινωνική προσφορά.

Τα τελευταία δύο χρόνια βιώνουμε τόσα σημαντικά γεγονότα που δύσκολα νιώθεις ανάλογα "μικρά ορόσημα". Οι αναταράξεις είναι τόσο έντονες που δεν προσέχεις τίποτε άλλο. Μου φαίνεται, πάντως, ότι όταν αλλάξει κάτι, θα το καταλάβουμε πρώτα από κάτι "μικρό", όχι από κάτι σπουδαίο.