Καθώς εξασφαλίσαμε τη νέα δόση, μας μείωσαν το χρέος και αποφύγαμε -μάλλον οριστικά -τον κίνδυνο της δραχμής, ήρθε η στιγμή να ασχοληθούμε λίγο με τις προϋποθέσεις για την επανεκκίνηση της οικονομίας, τον κρυφό πόθο του πολιτικού συστήματος, μήπως και γλιτώσουμε τα χειρότερα. Τα τελευταία τρία χρόνια έχουμε ακούσει σχεδόν τα πάντα ως πιθανή λύση: πετρέλαιο, σπάνιες γαίες, το δρόμο της Αργεντινής, της Ισλανδίας, της Ονδούρας, την αγροτική παραγωγή και πολλά άλλα. Φυσικά, σε ένα ποστ δεν μπορούμε να κάνουμε ολόκληρη μελέτη για το που πρέπει να στραφεί η χώρα. Μπορούμε πάντως να αναφέρουμε μερικές αλήθειες που το πολιτικό σύστημα και οι δημοσιογράφοι προτιμούν να αγνοούν ή να θυμούνται επιλεκτικά.
Άβολη Αλήθεια Νο 1: Η κλίση της ανάπτυξης είναι κατωφερής
Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι η ανάπτυξη προχωρά από επάνω προς τα κάτω: από τις δημοκρατικές στις αυταρχικές χώρες, από τις πόλεις στην ύπαιθρο, από τους μορφωμένους στους λιγότερο μορφωμένους, από τους ειδικευμένους στους ανειδίκευτους, από τα εύκρατα κλίματα στα ακραία κοκ. Αυτή η διαπίστωση είναι στη χώρα μας πολιτικά ενοχλητική γιατί κονιορτοποιεί όλο το "κήρυγμα" των τελευταίων δεκαετιών από το σχολείο και την τηλεόραση: ότι οι πόλεις είναι ζούγκλα και το χωριό παράδεισος, ότι ο δρόμος σε μαθαίνει περισσότερα από το πανεπιστήμιο, ότι δεν πειράζει αν κάποιες κοινωνικές ή επαγγελματικές τάξεις παρανομούν εφόσον "πεινάνε" και άλλα παρόμοια.
Το επόμενο διάστημα θα ακούσουμε πολλά για την ανάπτυξη που θα έρθει από τις διάσπαρτες μικρές επιχειρήσεις ή από κάποια βουνοκορφή της Πίνδου ή από πολλούς ΔΥ που -ευτυχώς -δεν απολύθηκαν και θα κάνουν τζίρο στην αγορά. Αντίθετα, δε θα ακούσουμε πολλά για τα καλύτερα κομμάτια της κοινωνίας που μεταναστεύουν μαζικά στο εξωτερικό ή τις πολυεθνικές που φεύγουν. Αν τέτοιες απόψεις επικρατήσουν τελικά, να ξέρετε ότι έχουμε χάσει ένα ακόμη τρένο εξαιτίας του λαϊκισμού.
Την κατωφερή κλίση της ανάπτυξης την ξέρει πολύ καλά ο ανεπτυγμένος κόσμος και τη χρησιμοποιεί. Την μαθαίνουν πλέον οι BRICS, γι' αυτό συγκλίνουν ταχέως με τον προηγούμενο. Ακόμη και στην Ελλάδα, όποιος ζει από τη δουλειά του ξέρει πολύ καλά που συμφέρει να επενδύσει τα χρήματα του και που πιάνεται κορόιδο. Οι μόνοι που δεν παραδέχονται αυτή την άβολη αλήθεια είναι ορισμένοι πολιτικοί και συνδικαλιστές, οι οποίοι ζουν μια χαρά από τους φόρους μας, όσες αερολογίες και να πουν.
Άβολη Αλήθεια Νο 2: Η κυριαρχία στο χώρο είναι απαραίτητη
Κτηματολόγιο, Εγνατία Οδός, Ε-65, Ιόνια Οδός και άλλα μεγάλα έργα, είτε δεν έχουν ολοκληρωθεί, είτε βρίσκονται ακόμη επί χάρτου. Η απόσταση πχ Καλαμάτας -Αλεξανδρούπολη ή Θεσσαλονίκη - Κωνσταντινούπολη παραμένει μεγάλη, το σιδηροδρομικό δίκτυο μισό, τα αεροδρόμιά μας ελάχιστα ανταγωνιστικά. Όλα αυτά δημιουργούν μεγάλο πρόβλημα στα έξοδα και την πελατεία των επιχειρήσεων -και, κατ' επέκταση στις προσλήψεις, τις αυξήσεις, την καινοτομία κλπ.
Τα πράγματα γίνονται χειρότερα από τη μορφολογία της χώρας. Πολλά βουνά, πολλά νησιά, μεγάλη διάβρωση στο έδαφος, μεγάλη βιοποικιλότητα (επομένως, πολλές προστατευόμενες περιοχές).... Όλα αυτά μας εξασφαλίζουν ιδανικές καλοκαιρινές διακοπές αλλά ανεβάζουν πολύ το κόστος των βασικών υποδομών. Επομένως, χρειάζεται αυστηρή ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Τα διάσπαρτα στρατόπεδα, νοσοκομεία, Τεχνολογικά Πάρκα (με τη μορφή που λειτουργούν), ΑΕΙ και ΤΕΙ έχουν υψηλό κόστος συντήρησης και αφαιρούν πόρους από τις υπό κατασκευή βασικές υποδομές. Η φορολογική αμνηστία αφαιρεί κι αυτή πόρους, όπως και η συντήρηση κηφήνων (όχι όλοι αλλά πολλοί) στα κόμματα και το Δημόσιο.
Η κυριαρχία στο χώρο δεν οδηγεί νομοτελειακά στην ανάπτυξη. Απλά αίρει ένα σοβαρό εμπόδιο. Δηλαδή είναι αναγκαία αλλά μη ικανή από μόνη της συνθήκη.
Άβολη Αλήθεια Νο 3: Χρειάζεται καθετοποίηση
Η καθετοποίηση περιλαμβάνει κάλλιστα και τις συμπράξεις και δε χρειάζεται να έχει τη "σκληρή" μορφή που είχε παλαιότερα. Η ουσία της έχει να κάνει με τη γραμμή παραγωγής. Απλά και φτηνά προϊόντα των υποκατασκευαστών συνδυάζονται από τον κατασκευαστή και δίνουν ακριβά προϊόντα. Πχ μηχανή, σασί, λάστιχα και μερικά άλλα προϊόντα μας δίνουν το αυτοκίνητο.
Το παράδειγμα είναι τυχαίο. Η Ελλάδα μπορεί να είναι μικρή αγορά για να παράγει αυτοκίνητα, ο εμπορικός στόλος όμως ίσως είναι αρκετός για να στηρίξει ανταγωνιστικά ναυπηγεία. Ή οι, ούτως ή άλλως υψηλές, αμυντικές δαπάνες ίσως να μπορούν να στηρίξουν ανταγωνιστικά υποσυστήματα όπλων (με έντονη γραφή το "υπό" στα υποσυστήματα). Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει μια "αιχμή" στην αγορά με πολλές "προς τα πίσω" συνδέσεις που δημιουργούν πολλά εισοδήματα και θέσεις εργασίας.
Δεν πρόκειται για λατρεία στο γιγαντισμό. Οι μικρές αυτόνομες επιχειρήσεις είναι πολύτιμες για την κοινωνική συνοχή αλλά έχουν συγκεκριμένα όρια: παράγουν προϊόντα μικρής αξίας, δεν μπορούν να καινοτομήσουν εύκολα, συχνά καταχρώνται ασφαλιστικές εισφορές και υπερωρίες -και τις θερινές διακοπές -των εργαζομένων. Αντίθετα, οι μεγάλες επιχειρήσεις έχουν περισσότερες δυνατότητες και αντοχές σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Το ιδανικό μέγεθος μιας επιχείρησης ποικίλει, ανάλογα με το αντικείμενο. Πχ τα εκλεκτά κρασιά χρειάζονται μεσαίου μεγέθους επιχειρήσεις. Τα αεροπλάνα χρειάζονται μεγάλου μεγέθους επιχειρήσεις. Ήδη τα καταφέρνουμε με το γιαούρτι αλλά δεν αρκεί. Χρειάζονται περισσότερα προϊόντα.
Είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι οι πλούσιες χώρες με ανάλογα με εμάς δημογραφικά μεγέθη έχουν εξαιρετικά καθετοποιημένες οικονομίες, όπως η Ολλανδία, η Ελβετία, η Δανία (του Βορρά, όχι του Νότου) ή η Σουηδία. Δεν το λέω ως "υπόδειγμα" που "πρέπει" να ακολουθήσουμε οι κακόμοιροι Βαλκάνιοι αλλά ως συμπέρασμα της διεθνούς εμπειρίας που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.
Η καθετοποίηση είναι δύσκολη υπόθεση. Προϋποθέτει όραμα, πειραματισμό, αποτυχίες και μια διαρκή περιέργεια για το καινούριο και το διαφορετικό. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, δύσκολα θα τον πετύχει μια κρατική ή ημι-κρατική επιχείρηση.
Προς αποφυγή παρεξηγήσεων: Το "φούσκωμα" των ημετέρων με κρατικά συμβόλαια, με "φωτογραφικές" τροπολογίες νομοσχεδίων, με θαλασσοδάνεια κλπ δ ε ν είναι καθετοποίηση, ακόμη κι αν οδηγούν τους ημέτερους σε μεγέθυνση. Η καθετοποίηση έχει να κάνει με τη γραμμή παραγωγής. Αν από φτηνά προϊόντα δεν παράγουμε σύνθετα και ακριβά προϊόντα η Ελλάδα θα παραμείνει μια φτωχή περιφέρεια της ΕΕ.
Άβολη Αλήθεια Νο 4: Χρειάζεται περισσότερη εξειδίκευση, όχι λιγότερη
Υπάρχουν τρία στάδια για την ειδίκευση: το ακαδημαϊκό υπόβαθρο, η επαγγελματική εμπειρία και η ικανότητα συνεργασίας. Αν και το ελληνικό πανεπιστήμιο είναι πολύ δογματικό και μεταφέρει πολλές άχρηστες πληροφορίες στους νέους (για να δικαιολογηθούν κάποιες θέσεις ΔΕΠ), παρόλα αυτά η θεωρητική γνώση έχει την αξία της. Πχ όταν έχεις πονόδοντο, πας σε ορθοπεδικό; Και όμως, ιδίως στις πολυτεχνικές και τις οικονομικές σχολές, με τα επαγγελματικά δικαιώματα γίνεται ένας χαμός, με τον καθένα να μπορεί να δηλώνει "ειδικός" εκεί που δεν είναι.
Η επαγγελματική εμπειρία προσφέρει γνώση αιχμής, ιδίως σε επιχειρήσεις με μεγάλο μέγεθος. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τη δυσπιστία μου στις Πολύ Μικρές Επιχειρήσεις (έχω δουλέψει σε επιχειρήσεις με διάφορους τζίρους και αριθμό εργαζομένων). Το ίδιο ετήσιο εισόδημα μπορεί να βγει είτε χτίζοντας τη γέφυρα Ρίου Αντίρριου (ως στέλεχος), είτε βγάζοντας οικοδομικές άδειες για μονοκατοικίες. Η τεχνογνωσία όμως δεν είναι η ίδια.
Η ικανότητα συνεργασίας είναι βασικό σημείο αναφοράς και έχει σχέση με το χαρακτήρα και όχι με την κοινωνική θέση ή το μορφωτικό επίπεδο. Δεδομένου πχ ότι η κατασκευή ενός μικροτσίπ χρειάζεται τη δουλειά 150 ειδικών, καταλαβαίνετε ότι κανείς δεν μπορεί μόνος του να δώσει ένα διεθνώς ανταγωνιστικό προϊόν, όσο ικανός κι αν είναι. Στην Ελλάδα, προβλήματα συνεργασίας υπάρχουν παντού: από τους πολιτικούς αρχηγούς και τους τοπ μάνατζερς μέχρι τους κλητήρες. Χρειάζεται ως χώρα να στρέψουμε τους νέους σε μορφές κοινωνικοποίησης που απαιτούν συνεργασία (όπως πχ ο εθελοντισμός), όχι απλή συνύπαρξη, με την ελπίδα ότι σταδιακά η κατάσταση θα διορθώνεται.
Άβολη Αλήθεια Νο 5: Δεν υπάρχουν ανώδυνες λύσεις
Εντάξει, ξέρω: πολλοί έχουν έναν άσσο στο μανίκι. Τα πετρέλαια, τα στρατηγικά μέταλλα, το επαχθές χρέος, ένας νόμος -άρθρο για επανέλθουν οι μισθοί του 2009 και πολλά άλλα που θα κάνουν την κρίση να μοιάζει με μακρινό εφιάλτη. Λυπάμαι αλλά πρόκειται για φαντασιώσεις. Η πραγματικότητα υπαγορεύει δουλειά, δέσμευση στα συμφωνημένα, κεφαλαιοποίηση των επιτυχιών του παρελθόντος (μέλη της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, γεωστρατηγική θέση, μεγάλες πόλεις -για τα δημογραφικά μας μεγέθη -κλπ), διαλλακτικότητα και συνεργασία με τους γείτονές μας, καθαρή και ρεαλιστική στόχευση στη δαπάνη του δημόσιου χρήματος.
Επίσης, δεν υπάρχουν ιδανικές λύσεις. Πχ κάποια τοπία θα αλλοιωθούν αν θέλουμε επενδύσεις (και θέσεις εργασίας). Δε χρειάζεται να είναι εργοστάσια, πχ τα ξενοδοχεία, επίσης, αλλοιώνουν τα τοπία. Το θέμα είναι τα εργοστάσια (ή τα ξενοδοχεία) να είναι συγκεντρωμένα και όχι διάσπαρτα, ώστε να αλλοιωθεί ένα μόνο τοπίο και όχι πολλά.
Αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να φτάσουμε στο άλλο άκρο: ανασφάλιστη εργασία, κανένας περιβαλλοντικός όρος, εκμετάλλευση του αδύναμου από τον ισχυρό είναι απαράδεκτα για μια ευρωπαϊκή χώρα... Αν πάντως δε συνειδητοποιήσουμε εγκαίρως τις άβολες αλήθειες, μπορεί, δυστυχώς, αυτή να μείνει η μόνη λύση.
Περνάμε μια περίοδο κατά την οποία υποφέρουν πολλοί. Μπορούμε να προσγειωθούμε στην πραγματικότητα και να αρχίσουμε να βγαίνουμε από το τούνελ. Μπορούμε, επίσης, να φαντασιοκοπούμε μερικά χρόνια ακόμη -έτσι και αλλιώς σε μερικούς πολιτικούς ηγέτες στοιχίζει ελάχιστα, όπως είπα και παραπάνω.
Άβολη Αλήθεια Νο 6: Χωρίς διαφάνεια και λογοδοσία, όλα είναι μάταια
Είναι πολύ πιθανό η οικονομική ανάκαμψη -εφόσον προκύψει -να οδηγήσει σε αναπαραγωγή του μεταπολιτευτικού μοντέλου στην πολιτική και την οικονομία και ο κόσμος της εργασίας να μη δει ευρώ από το μεγάλωμα της πίτας. Είναι αλήθεια ότι η διαφάνεια υπάρχει επί μακρόν, ως σύνθημα. Δεν αρκεί. Δε χρειάζονται ιδιαίτερες αποδείξεις για να συμπεράνουμε ότι η αντικατάσταση του (προβληματικού, έστω) opengov με Μεσσήνιους, κουμπάρους ή άλλους κολλητούς δε βοηθά στη διαφάνεια ούτε τη λογοδοσία. Ούτε η υπονόμευση του Δι@υγεια. Στις ΗΠΑ, το Κογκρέσο ακυρώνει προτάσεις υπουργών από το Λευκό Οίκο εφόσον κριθούν ανεπαρκείς, στην Ευρώπη οι πολίτες είναι πολύ αυστηροί σε θέματα διαφάνειας και λογοδοσίας. Μου αρέσει να πιστεύω ότι σταδιακά οι πολίτες θα απαιτούν και στην Ελλάδα την αξιοποίηση των ικανότερων πολιτών στις δημόσιες θέσεις και οι παλαιοκομματικές λογικές θα συνθλιβούν. Δεν είναι, ωστόσο, καθόλου βέβαιο ότι θα συμβεί.
Οι παραπάνω αλήθειες, ακριβώς επειδή είναι άβολες, άλλες για πολλούς και άλλες για λίγους αλλά ισχυρούς, μάλλον θα αργήσουν να εκτοπίσουν τα βολικά ή τα κατά συνθήκη ψεύδη που λατρεύουμε. Παρόλα αυτά, έκρινα σκόπιμο να τις αναφέρω γιατί πιστεύω ότι είναι χρήσιμο να ακούγονται.
=====================================
Το ιστολόγιο εύχεται σε όλους τους αναγνώστες χρόνια πολλά και ευτυχισμένο το 2013.
