Ναΐτες: αυτοί οι άγνωστοι

Το κείμενο γράφεται με αφορμή ένα κείμενο του altheo σχετικά με το motto των Ναϊτών, "Non Nobis Domine", που με έκανε να σκεφτώ πόσα λίγα ξέρουμε για το συγκεκριμένο ιστορικό Τάγμα. Αν ανοίξετε ένα βιβλίο ιστορίας, μάλλον θα διαβάσετε μια ξερή παράθεση γεγονότων για την ιστορία του Τάγματος, πάνω -κάτω όπως εμφανίζεται εδώ. Αν διαβάζετε ένα βιβλίο που παίζει με τις ιστορίες που διαδόθηκαν γι' αυτούς μετά το 18ο αιώνα, μπορεί να πειστείτε ότι ακόμη επιβιώνουν και κυβερνούν τον κόσμο. Νομίζω ότι μπορούμε να διαβάσουμε την ιστορία λίγο πιο ελεύθερα, χωρίς, όμως, να υποκύψουμε στον ανορθολογισμό.

Ας δούμε λοιπόν ένα -ένα τα κλισέ γύρω από τους Ναΐτες κι αν μπορούμε να μάθουμε κάτι από το success story της οργάνωσης, τώρα που η Ελλάδα παραπαίει.

• "Οι Ναΐτες ήταν οι πρώτοι διεθνείς τραπεζίτες"

Αυτό το κλισέ προέρχεται κυρίως από την Ακροδεξιά -ο όρος "διεθνείς τραπεζίτες" χρησιμοποιούνταν πολύ από το Χίτλερ, για να περιγράψει τους επιτυχημένους Εβραίους τραπεζίτες -η οποία δυσπιστεί διαχρονικά προς το τραπεζικό κεφάλαιο, τουλάχιστο ιδεολογικά. Είναι αλήθεια ότι οι Ναΐτες είχαν εξαιρετική οργάνωση που τους επέτρεπε να διαχειρίζονται μια αχανής κτηματική περιουσία, να δανείζουν τεράστια ποσά στους ισχυρούς της εποχής -κάτι που το πλήρωσαν ακριβά στο τέλος - να μεταφέρουν ποσά από τη μία πόλη στην άλλη, να χρησιμοποιούν (πρώτοι στην Ιστορία) επιταγές και πολλά άλλα. Αυτό που καταλαβαίνω εγώ, πάντως, είναι ότι ο σημερινός χρηματοπιστωτικός τομέας τους χρωστά πάρα πολλά, όσο κι αν ενοχλούνται οι αντιδραστικοί που θα προτιμούσαν να είχαμε μείνει πριν το Διαφωτισμό.

 

• "Οι Ναΐτες συνωμοτούσαν σε βάρος του Στέμματος και της Εκκλησίας"

Είναι αλήθεια ότι εμμονή του Τάγματος στην οικονομική και την πολιτική φερεγγυότητα τους είχαν εξασφαλίσει καλή φήμη ανάμεσα στους ισχυρούς. Είναι επίσης αλήθεια ότι στην Παλαιστίνη ήταν σημαντικοί πολιτικοί παράγοντες. Μετά την απώλεια των Αγίων Τόπων, πάντως, η δυνατότητα για πολιτικές παρεμβάσεις μειώθηκε αισθητά. Ούτε η Γαλλία, ούτε η Γερμανία, ούτε η Αγγλία, ούτε η παπική εκκλησία ήταν μικρές ηγεμονίες για να έχει ισχυρό λόγο το κάθε Τάγμα. Θα ήταν κουτό να κάνουν κάτι τέτοιο και καθώς ήταν άριστα πληροφορημένοι, μάλλον το ήξεραν.

• "Οι Ναΐτες λάτρευαν το Σατανά"

Περίεργη κατηγορία. Αν για κάτι κατηγορήθηκαν οι Ναΐτες στην εποχή τους ήταν ότι ήταν φανατικοί χριστιανοί και ακόμη και μετά την απώλεια των Άγιων Τόπων ετοίμαζαν Σταυροφορία χωρίς καμιά ουσιαστική στήριξη ή συγκατάθεση από τα χριστιανικά βασίλεια (ας το σημειώσουμε αυτό). Φυσικά, ήταν άνθρωποι σκληροί (ως στρατιώτες και ως πολιτικοί) και δεν υπάρχουν μαρτυρίες λεπτότητας -πχ αγαθοεργίες, όπως έκαναν οι Οσπιτάλιοι, ή ποιήματα, όπως έγραφαν άλλοι ιππότες των ανώτερων τάξεων κοκ. Όλα αυτά σίγουρα τους έκαναν αντιπαθείς στην κοινή γνώμη της εποχής που είχε κουραστεί από τις περιπέτειες και εύκολα θα πίστευε τα χειρότερα. Δεν αποδεικνύουν, όμως, κάτι. Οι πρώτες "αποδείξεις" για τη σατανολατρεία των Ναΐτων προέρχονται από τις ομολογίες, έπειτα από τη σύλληψή τους και από βασανιστήρια που ακόμη και για το Μεσαίωνα θεωρήθηκαν σκληρά. Επίσης, κάποιοι αποστάτες ιππότες, διέδωσαν διάφορα σε βάρος του Τάγματος, περισσότερο από ένα αιώνα πριν τη διάλυση του Τάγματος. Το ότι δόθηκε πίστη σε τέτοιες κατηγορίες το 1307 και όχι νωρίτερα είναι πολύ εύγλωττο για την αξία της κατηγορίας.

• "Οι Ναΐτες ήταν αιρετικοί"

Αυτό μπορεί να ίσχυε για κάποιους ιππότες αλλά σίγουρα όχι για την πλειοψηφία. Ο 13ος αιώνας είχε οδηγήσει σε πολλές και νέες θεολογικές αναγνώσεις των Γραφών και κάποιες από αυτές θεωρήθηκαν τελικά αιρετικές. Οπωσδήποτε όμως τίποτε τέτοιο δεν προκύπτει από τον κανόνα του Τάγματος, ούτε από τις επίσημες πρακτικές τους. Φυσικά, μπορεί κάποιος να πει ότι ήταν οι τέλειοι διπρόσωποι.και κρύβονταν καλά. Αλλά αφού δεν υπάρχουν στοιχεία πέρα από τις "ομολογίες" μέσω βασανισμού, γιατί να το υποθέτουμε;

• "Οι Ναΐτες ήταν ομοφυλόφιλοι"

Αν κάτι είναι αστείο στην πρωτόγονη προπαγάνδα σε βάρος κάποιου, πριν την εξέλιξη των σύγχρονων μίντια, οπότε και η πιο ενοχλητική λεπτομέρεια γίνεται αρκετά γνωστή, ακόμη κι αν τηρείται μια διακριτική σιωπή, είναι ότι από τους πολιτικούς αγώνες δεν απουσιάζουν ποτέ οι κατηγορίες για σεξουαλικές παρεκτροπές των αντιπάλων (άλλοτε όργια, άλλοτε ομοφυλοφιλία ή ό,τι άλλο). Πρόκειται για το πιο γνωστό επιχείρημα ad hominem και είναι αποτελεσματικό ακόμη και στις μέρες μας. Έτσι, λοιπόν, και οι Ναΐτες κατηγορήθηκαν για ομοφυλοφιλία. Το ότι υπήρξαν τέτοια κρούσματα είναι μάλλον σωστό, αν κρίνουμε από τους λεπτομερείς κανόνες που θεσπίστηκαν σταδιακά για να αντιμετωπιστούν τέτοια φαινόμενα. Είναι ακόμη πιθανό, λόγω της ζωής του Τάγματος, άνθρωποι με τέτοιο προσανατολισμό να εκδήλωσαν ενδιαφέρον να γίνουν Ιππότες. Όμως, το Τάγμα διαχώριζε τη θέση του και τιμωρούσε αυστηρότατα τέτοια περιστατικά. Μου φαίνεται ότι τέτοιες κατηγορίες υποδεικνύουν απλά ότι οι περισσότεροι Ναΐτες τήρησαν τον όρκο αγνότητας που έδωσαν -παρά την εξουσία που είχαν και τις δυνατότητες που αυτή τους έδινε. Αν οι ανακριτές των ιπποτών μπορούσαν να τεκμηριώσουν συστηματικές ακολασίες με γυναίκες νομίζω ότι θα έμεναν σε αυτό. Δεν βρήκαν όμως κάτι και βάλθηκαν να "αποδείξουν" μέσω των βασανισμών διάφορους "δράκους".

• "Οι Ναΐτες εξοντώθηκαν για να μην αποπληρώσει ο βασιλιάς της Γαλλίας τα χρέη του"

Καταρχάς, ακούγεται λογικό. Ο βασιλιάς της Γαλλίας ήταν πολύ στριμωγμένος οικονομικά εκείνη την περίοδο. Όμως, οι δεσμοί του Τάγματος με τη Γαλλία ήταν κάτι παραπάνω από στενοί: ο ιδρυτής του Τάγματος ήταν Γάλλος, ο Κανόνας του Τάγματος γράφτηκε από Γάλλο, οι περισσότεροι Ιππότες ήταν Γάλλοι, η έδρα του Τάγματος κατά τη διάλυσή του ήταν στο Παρίσι. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι το Τάγμα θα προκαλούσε το βασιλιά της Γαλλίας με απαιτήσεις πληρωμής. Η "μονομερής διαγραφή χρέους", που θα λέγαμε σήμερα, ήταν μάλλον παράπλευρο όφελος.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα του φορμαλισμού που αναδύονταν σιγά -σιγά με την εποχή της Αναγέννησης: νομική εκπροσώπηση, διπλωματία, δημόσιες σχέσεις μέσω της Τέχνης κα"

Σωστό εν μέρει. Όντως, οι ηγέτες των Ναϊτών ήταν γενναίοι στον πόλεμο αλλά αγράμματοι. Συμβούλευαν σοφά τους ισχυρούς αλλά δεν είχαν συλλάβει τα σήματα της νέας εποχής. Ατυχέστατο. Ακόμη κι έτσι πάντως η μοίρα τους ήταν προδιαγεγραμμένη.

Και μερικές υποθέσεις:

• "Οι Ναΐτες προσέφεραν πολλές οργανωτικές καινοτομίες"

Γενικά, ο ρόλος τους στην εξέλιξη της μεσαιωνικής κοινωνίας μου φαίνεται υποτιμημένος. Όχι μόνο ήταν ένα πολυεθνικό τάγμα, που συγκέντρωνε εύκολα μέλη από τις ανώτερες και τις κατώτερες τάξεις, αλλά και εκτελούσε χρέη συμβούλου της κοσμικής εξουσίας, υπηρετούσε με το σπαθί την πνευματική εξουσία και, έστω και ασύνειδα, υπερασπιζόταν μια πανευρωπαϊκή, αν και απόλυτη (βασισμένη στο Χριστιανισμό) ιδέα. Η αφοσίωση των Ιπποτών αλλά και των βοηθών τους (τεχνίτες κλπ) ήταν παραπάνω από εμφανής. Η διαχείριση των οικονομικών τους υπήρξε υποδειγματική. Ακόμη και όταν το Τάγμα διαλύθηκε, οι καινοτομίες παρέμειναν σε εφαρμογή σε μικρότερη κλίμακα. Αν η πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης έδωσε πολύτιμη τεχνογνωσία στις ιταλικές και τις γαλλικές πόλεις, οι Ναΐτες ήταν αυτοί που τους δίδαξαν πως συντονίζονται οι επιχειρήσεις με έδρα τα πιο απομακρυσμένα σημεία του κόσμου.

• "Οι Ναΐτες έπεσαν θύματα των νέων καιρών"

Είναι θλιβερό και περίεργο πως το Τάγμα δεν κατάλαβε ότι η Ευρώπη δε νοιαζόταν πλέον για τις Σταυροφορίες. Αυτό υποδεικνύει και το γεγονός ότι το Τάγμα αποτελούταν κατά τη διάλυσή του κυρίως από γέρους. Οι νέοι στόχευαν αλλού. Η Ευρώπη είχε κερδίσει πολλά, κυρίως, σε γνώση, από τα χριστιανικά βασίλεια της Παλαιστίνης αλλά δεν είχε καμιά επιθυμία να συνεχίσει να χρηματοδοτεί υπερπόντιες εκστρατείες. Οι βασιλιάδες προσπαθούσαν να υποτάξουν τις βαρωνίες και να δημιουργήσουν εθνικά βασίλεια, το κόστος εκπαίδευσης και συντήρησης ενός στρατού ιπποτών αυξανόταν, ενώ νέες και φθηνότερες στρατιωτικές μονάδες εμφανιζόταν. Το εμπόριο νέων προϊόντων από την Αραβία και την Αφρική άρχιζε να ανθίζει. Ίσως να μην είναι τυχαίο που λίγο πριν τη διάλυση του Τάγματος έγιναν πολλές συζητήσεις, κυρίως ανάμεσα στη Γαλλία και τη Ρώμη, για την ένωση των Ναιτών και των Οσπιτάλιων και την υιοθέτηση ενός σκοπού πιο ειρηνικού. Οι Οσπιτάλιοι δέχτηκαν. Οι Ναΐτες αρνήθηκαν και εξακολουθούσαν να κάνουν εκκλήσεις και να ετοιμάζονται για Σταυροφορία. Τότε, ο ισχυρότερος, στην Ευρώπη, πολιτικά και στρατιωτικά, βασιλιάς της Γαλλίας αποφάσισε να τους ξεφορτωθεί. Τα υπόλοιπα τα ανέλαβε η βασιλική προπαγάνδα.

Και τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα από τους Ναΐτες; Νομίζω ότι ο τρόπος που επιλέγονταν τα μέλη του Τάγματος, η επιμονή στην αφοσίωση, την εκπαίδευση, την αίσθηση του σκοπού, τη δικτύωση στο γεωγραφικό χώρο, η ενσωμάτωση χωρίς ιδιαίτερες εθνικές ή ταξικές αναφορές, και η ανάγκη για διαρκής προσαρμογή  στις συνθήκες, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και μικρές χώρες σε σπουδαία έργα, όπως απέδειξαν λίγο μετά τους Ναΐτες οι ιταλικές πόλεις, η Πορτογαλία ή η Ολλανδία.

Διαβάστε: Read P. P. (1999/ 2003), Οι Ναΐτες Ιππότες, Αθήνα: Εκδόσεις Ενάλιος