Επιμηθείς vs Προμηθείς στη σημερινή Ελλάδα

Ο Επιμηθέας ήταν, σύμφωνα με τη μυθολογία, εκείνος ο Τιτάνας που πρώτα έπραττε και μετά σκεφτόταν αν αυτό ήταν το σωστό/ σκόπιμο/ ωφέλιμο. Παντρεύτηκε μια ωραία γυναίκα, την Πανδώρα, η οποία τα θαλάσσωσε και μας έστειλε όλα τα δεινά - αλλά και την Ελπίδα.

Ο Προμηθέας πάλι ήταν το αντίθετο του Επιμηθέα. Σκεφτόταν πρώτα πολύ και μετά ενεργούσε. Παρόλα αυτά, από την αγάπη του για τους ανθρώπους, κατέληξε δεμένος σε ένα βράχο με ένα αετό να του τρώει το συκώτι.

Με τη χώρα γύρω μας να καίγεται, δεν έχω διάθεση να ψάξω αν οι αρχαίοι μας πρόγονοι προσπάθησαν να περιγράψουν αυτό που ο Goleman διαχώρισε πρόσφατα ως "κοινωνικό" και "λογικό" εγκέφαλο. Αντίθετα, σήμερα έχω όρεξη να κοιτάξω τους "επιμηθείς" και τους "προμηθείς" που βλέπουμε στα πάνελ, τις συνεντέυξεις αλλά και γύρω μας. Με τη σημείωση ότι και οι μεν και οι δε βρίσκονται σε όλες τις κοινωνικές τάξεις και δεν ανήκουν σε μία πολιτική ιδεολογία -τα κόμματα ας αφήσουμε για άλλη φορά.

Φυσικά, υπάρχουν παγίδες: με τόσο "λιβάνισμα" στο μύθο του Προμηθέα, από τα σχολικά βιβλία και τη διανόηση, νομίζω ότι κανείς δε θα παραδεχτεί ότι ταυτίζεται με τον Επιμηθέα. Ίσως γι' αυτό δεν έχουμε ακούσει και καμία αυτοκριτική από πουθενά. Τραπεζίτες που δάνειζαν όλο τον κόσμο, χωρίς δικλείδες ασφαλείας, μάλλον θα σου πούνε ότι σκέφτονταν μακροπρόθεσμα αλλά γύρισε τούμπα η κατάσταση. Όσοι τραπεζίτες ήταν πιο επιφυλακτικοί, μάλλον ήταν δειλοί. Εκδότες και πολιτικοί που κάνουν σταθερά σπέκουλα πάνω στη δυστυχία των άλλων θα σου πούνε ότι πονάνε γι' αυτά που βλέπουν γι' αυτό υποτιμούν τους κινδύνους για τη χώρα συνολικά. Όσοι προσπαθούν να αρθρώσουν ένα λόγο σοβαρότερο, προφανώς είναι ανάλγητοι. Όσο διατρέχουμε κατεβαίνοντας την κοινωνική πυραμίδα, που να αρχίσουμε και που να τελειώσουμε... Επαγγελματίες και αγρότες που ζούσανε από επιδοτήσεις, επιστήμονες που τακτοποιήθηκαν στο Δημόσιο και τρέχαν να πάρουν το ένα δάνειο μετά το άλλο για μια στιγμή μεγάλης ζωής, μαγαζάτορες που έκαναν τον παρακρατημένο ΦΠΑ εξοχικό που χρησιμοποιούσαν 20 μέρες το χρόνο και τώρα ξέμειναν από κεφάλαιο κίνησης και πολλοί άλλοι.

Στο πολιτικό πεδίο, όμως, ο διαχωρισμός αυτών που προτιμούν την ασφάλεια από αυτούς που παίζουν ζάρια, είναι εμφανής. Οι "επιμηθείς" δεν έχουν πρόβλημα να παίξουν με τη φωτιά: "μας τρομοκρατούν με το "GRexit", δε θα το κάνουν, μας εκβιάζουν, δεν τους έχουμε ανάγκη, θα τους δείξουμε, θα καταφέρουμε και το χρήμα να πάρουμε και να μην τους κάνουμε τα χατίρια, δε φταίμε εμείς που χρεοκοπήσαμε, μπορούμε να στραφούμε σε Ρώσους και Κινέζους." Και άλλα πολλά παρόμοια.

Από την άλλη, οι "προμηθείς", αξιοθαύμαστοι, βεβαίως, μια και απέφυγαν τις κακοτοπιές στη ζωή και την καριέρα τους, μου φαίνονται ότι υπερασπίζονται, ακόμη και τα αυτονόητα, με μια ψυχρότητα αλλά και με τη σιγουριά των ανθρώπων που δεν απειλούνται εύκολα από υλικούς κινδύνους. "Αν μείνουμε στο €, τα πράγματα θα είναι δύσκολα για όλους, αν πάμε στη δραχμή θα είναι πολύ χειρότερα για σας. Και, προσέξτε, γιατί μερικοί έχουν συστήσει τη "συμμορία της Δραχμής" και σας χρησιμοποιούν." Και, παρόλο που έχουν δίκιο σε όλα, δεν μπορούν να πείσουν τους άλλους -αν κρίνω τουλάχιστον από τις τελευταίες εκλογές.

Μου φαίνεται ότι η ασυνεννοησία έχει βάση αξιακή. Κάτι σαν τη "σύγκρουση των πολιτισμών" μεταξύ κρατών που περιέγραψε ο Χάντινγκτον, μόνο που στην Ελλάδα έχει την πρωτοτυπία να εξελίσσεται στο εσωτερικό της χώρας. Όσο δίκαιο κι αν έχουν οι "προμηθείς", δεν πρόκειται να το βρούνε υπενθυμίζοντας, έστω και εμμέσως, στους άλλους ότι  τα έκαναν θάλασσα (όταν στράφηκαν στο κρατικό χρήμα αντι για τις εξαγωγές, όταν έπαιρναν συνέχεια δάνεια, αντί να εξελίσσονται ομαλά, όταν βολεύτηκαν σε μια θεσούλα στο Δημόσιο και νομίζανε πως έγιναν μεγαλοαστοί κα).

Όχι ότι το "ελληνικό σύστημα" δεν είναι εξοργιστικό: η ανικανότητα και η απαξία για ό,τι απαιτεί προγραμματισμό για περισσότερο από μια βδομάδα μας έφερε στα σημερινά χάλια. Πχ η δυσανεξία στο ΕΣΠΑ οφείλεται στην έλλειψη "ωριμότητας" (μελέτες και άδειες) των έργων των Φορέων, όχι την έλλειψη χρημάτων. Παρόλα αυτά, α υ τ ό το σύστημα απέδιδε μέχρι τώρα. Εφόσον οι πολιτικές τάξεις δεν είχαν συνέχεια, ούτε το κράτος είχε συνέχεια, ούτε οι περισσότερες επιχειρήσεις είχαν λόγο για χτίζουν σταθερά: όλα ήταν μια "άρπα -κόλλα", αναλόγως της συγκυρίας. Δεδομένου του κόστους και των κινδύνων, συνέφερε να είσαι επιμηθέας.

Περιμένουμε οι "επιμηθείς" να αλλάξουν αμέσως; Ακόμη και πιο εξασφαλισμένοι από αυτούς  αδυνατούν να διακρίνουν την κατεύθυνση που δείχνει "το βέλος του χρόνου". Ο καιροσκοπισμός των περισσότερων πολιτικών και οικονομικών παραγόντων, μεγάλων και μικρών, τους τυφλώνει τόσο που νομίζουν πως δε θα πληρώσουν -όχι υποχρεωτικά σε χρήμα -ακριβά τη φιλαυτία τους παρόλο που η χιονοστιβάδα πάει κατά πάνω τους. Πόσοι είχαν την προνοητικότητα να κρατήσουν "χαμηλούς τόνους" τα προηγούμενα χρόνια και να μη στιγματιστούν, ώστε να μην είναι οι πρώτοι στόχοι; Πόσοι "πρώην" είναι εκτεθειμένοι σε περίπτωση που η Βουλή αρχίζει να τους ψάχνει και να μην κάνει τα "στραβά μάτια"; Αν αυτοί ήταν τόσο απερίσκεπτοι, οι οποίοι είχαν όλη την πληροφόρηση και την πολυτέλεια να πάρουν και κάποιοα μέτρα προστασίας, φανταστείτε τι γίνεται παρακάτω.

Κρίσιμη παράμετρος στα παραπάνω είναι οι "σιωπηλοί προμηθείς". Όλοι όσοι δεν έκαναν κάποιο λάθος, ούτε επένδυσαν στη λαμογιά και, προς το παρόν, σιωπούνε. Ίσως αηδιασμένοι αλλά σιωπούν. Αποταμειεύσανε 20.000 € και τώρα ο Στρατούλης με το Γλέζο τους λένε "πλούσιους". Σπούδασαν και, αν πάμε στη δραχμή, θα γίνουν εργάτες ή αγρότες. Διορίστηκαν με την επετηρίδα ή τους γραπτούς διαγωνισμούς του ΑΣΕΠ και κανείς δεν νοιάζεται γι' αυτούς, γιατί οι συνδικαλιστές προέρχονται από τους άλλους ΔΥ: με τις εκτός ΑΣΕΠ διαδικασίες, με την προσαύξηση του 50% κλπ. Δε μιλώ γι' αυτούς. Μιλώ για τους άλλους που έχουν πρόσβαση στον πολιτικό διάλογο και μας ζητούν "να σκεφτούμε μακροπρόθεσμα". Όσο δίκαιο κι αν έχουν, μπορούν αυτό να το ζητάνε από όλους; Είναι το μέλλον για όλους ρόδινο;

Τίποτα δε θα διορθωθεί με την αυταρέσκεια ούτε με το διδακτισμό. Αν ήταν εύκολο να είσαι "προμηθέας", θα το είχαν καταφέρει και οι άλλοι. Τότε που τα σχολικά βιβλία έγραφαν πόσο ανώτερος και πιο προφυλαγμένος από τους Μαύρους Κύκνους ήταν ο Προμηθέας. Έστω κι αν τελικά την πάτησε και αυτός.

Δείτε (αλλά μην το πάρετε τοις μετρητοίς, ισχύει περισσότερο στις χώρες που ευνοούν την αξιοκρατία):
http://www.ted.com/talks/lang/en/joachim_de_posada_says_don_t_eat_the_marshmallow_yet.html

Η Πόλις Εάλω: Παραμύθια και μαθήματα

Αν και η εξέταση ειδικών ιστορικών θεμάτων από μη ιστορικούς είναι παρακινδυνευμένη, λόγω ημέρας ας ψάξουμε το ζήτημα λίγο παραπάνω. Έτσι και αλλιώς η πληροφόρηση για την Άλωση της Πόλης είναι μεγάλη. Σ' αυτό το ποστ θα ασχοληθούμε με κατεστημένες ιδέες που μας λένε στο σχολείο και τα μίντια σχετικά με την Άλωση, oi οποίες όμως μοιάζουν με παραμύθια, αν τις ψάξεις λίγο παραπάνω. Όχι σαν τους γνωστούς θρύλους (π.χ. ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς) αλλά ευχάριστα αφηγήματα, τα οποία αναγνωρίζονται πιο δύσκολα ως παραμύθια.

Παραμύθι Νο 1: Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε στην Άλωση από τους Τούρκους

Σαν να λέμε... η κακοδιαχείριση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου οδήγησε στο Μνημόνιο. Δεν μπορεί να ισχύει κάτι τέτοιο.  Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε σε σφαγές και λεηλασίες, επομένως, ήταν έγκλημα, όση επιείκια και αν θες να δείξεις. Άλλο πράγμα, όμως, αυτό και άλλο ότι ευθύνεται για την Άλωση από τους Τούρκους.

Πολύ πιο σημαντικές είναι κάποιες λεπτομέρειες της πρώτης Άλωσης. Πχ όταν οι Βυζαντινοί αυλικοί διασχίζαν το δρόμο της εξορίας για τη Νίκαια ο λαός τους αποδοκίμαζε και τους κορόιδευε. Ακόμη, τα βυζαντινά κράτη που δημιοργήθηκαν μετά το 1204 ποτέ δεν ενοποιήθηκαν, ούτε με τη βία, ούτε με τη διπλωματία, παρόλο που είχαν κοινή θρησκεία και κοινή καταγωγή.

Παραμύθι Νο 2: Ο στρατός των Τούρκων ήταν ανίκητος

Ο στρατός των Τούρκων είχε ηττηθεί αρκετές φορές μέχρι να πέσει το Βυζάντιο και κάποιες φορές και από τους Βυζαντινούς. Ακόμη και την κρίσιμη στιγμή, χρειάστηκε αρκετό καιρό μέχρι να καταλάβει την Πόλη. Οι έριδες και οι εμφύλιοι δεν έλειπαν. Και όμως απέναντι σε αυτούς οι Βυζαντινοί αντέταξαν 5000 πολεμιστές, πολλοί από τους οποίους ήταν ξένοι. Ολοκληρη η Πόλη είχε περίπου 180.000 κατοίκους. Εκατοντάδες χιλιάδες ήταν οι καλόγεροι. Παρόλα αυτά, δε φάνηκαν και πολλοί πρόθυμοι για να υπερασπιστούν την Πόλη -ας το σημειώσουμε κι αυτό.

Επίσης, το κράτος που εφτά αιώνες πριν χρησιμοποιούσε το "υγρό πυρ" εναντίον των Αράβων, δεν είχε καθόλου πυροβολικό.

Παραμύθι Νο3: Εγκατάλειψη από τη Δύση

Ώπα, στοπ, ένα λεπτό... Να το ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής. Είτε οι Δυτικοί  κ α λ ώ ς  επενέβαιναν στο Βυζάντιο ή  κ α κ ώ ς. Και τα δυο μαζί δε γίνεται.

Σε περίπτωση που θα θέλαμε να γινόταν μια  Σταυροφορία, ας σκεφτούμε. Η Α΄ Σταυροφορία, όντως, έσωσε το Βυζάντιο από τους Σελτζούκους, δέκα μόλις χρόνια μετά το Ματζικέρτ και οδήγησε στα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων. Οι Βυζαντινοί είχαν "αδειάσει" τη Β΄και την Γ΄ Σταυροφορία, κλείνοντας ειρήνη με τους Άραβες. Οι επόμενες σταυροφορίες είχαν εκφυλιστεί και αποτύχει αφού τα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων είχαν καταληφθεί σταδιακά από τους Μαμελούκους. Αξίζει να θυμόμαστε, πάντως, ότι οι Σταυροφορίες, τουλάχιστον επίσημα, κατευθυνόταν προς την Παλαιστίνη, όχι την Κωνσταντινούπολη. 

Ακόμη χειρότερα, οι βασικοί παίκτες πηγαίναν κατά διαβόλου. Το 1306 ξέσπασε εμφύλιος στη γερμανική αυτοκρατορία που κράτησε πολύ. Την ίδια χρονιά η παπική έδρα μεταφέρθηκε στην Αβινιόν, προκαλώντας εσωτερικές συγκρούσεις στον παπισμό για πάνω από ένα αιώνα. Την επόμενη χρονιά, οι Ναΐτες Ιππότες (οι γνωστοί...), το πιο σκληροπυρηνικό Τάγμα στον πόλεμο κατά των μουσουλμάνων, διαλύθηκαν. Λίγες δεκαετίες μετά Αγγλία και Γαλλία ξεκίνησαν τον Εκατονταετή Πόλεμο -ο οποίος μάλιστα κράτησε περισσότερο από όσο υποδηλώνει το όνομά του και έληξε την ίδια χρονιά που έπεσε η Πόλη.

Οι μικρότεροι παίκτες (οι ιταλικές πόλεις και κάποιοι φεουδάρχες) ήταν γενικά αναξιόπιστοι -τέτοιοι ήταν και επικεφαλής της Δ΄ Σταυροφορίας. Στα μέσα του 14ου αιώνα ξέσπασε η επιδημία πανώλης που αφάνισε περίπου το 1/3 του πληθυσμού της Ευρώπης. 

Με βάση όλα τα παραπάνω, π ο ι ο ς  θα ξεκινούσε σταυροφορία υπέρ του Βυζαντίου και  γ ι α τ ί;

Παραμύθι Νο 4: Η διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών οδήγησε στην Άλωση

Εδώ υπάρχει ένα γεγονός: όντως υπήρξε στην Πόλη μια διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών. Όμως αυτή ξέσπασε λίγο πριν την Άλωση και  α φ ο ύ  το Βυζάντιο είχε ηττηθεί στρατηγικά, πολιτικά και ιστορικά.

Πολύ πιο σημαντικό είναι να δούμε τι κρύβει η διαμάχη π έ ρ α από την ένωση των Εκκλησιών. Τα κηρύγματα σοφών της εποχής (πχ ο Γεμιστός) μιλούσαν για την ανάγκη μετασχηματισμού της Αυτοκρατορίας σε εθνικό βασίλειο -όπως έκανε πχ η Γαλλία ή Αγγλία. Αυτό σήμαινε αλλαγή των θεσμών και της ιδεολογίας της Αυτοκρατορίας. Ο αυτοκράτορας (πολλών λαών, έστω και ως τίτλος) θα γινόταν βασιλιάς (ενός έθνους), η Εκκλησία θα έπρεπε να αποχωριστεί την κρατική προστασία (όπως πχ η Καθολική Εκκλησία) και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες θα έπρεπε να παραχωρήσουν μέρος της εξουσίας τους στις πόλεις και το λαό. Αν και οι σοβαρότεροι αυτοκράτορες προσπάθησαν να δώσουν μια τέτοια κατεύθυνση, έστω και καθυστερημένα, άλλοι αυτοκράτορες μαζί με τα κατεστημένα συμφέροντα τορπίλισαν κάθε αλλαγή. Όταν η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο, οι δυο τελευταίοι αυτοκράτορες προσπάθησαν να ενώσουν τις Εκκλησίες για να πάρουν στρατιωτική βοήθεια. Ήταν το ελάχιστο που μπορούσαν να κάνουν για να κερδίσουν χρόνο, μέχρι να ωριμάσουν οι συνθήκες ενός ευρύτερου μετασχηματισμού. Παρόλα αυτά, τα κατεστημένα συμφέροντα προτίμησαν να ανεχθούν τους Οθωμανούς που εγγυόταν ότι καμιά κοινωνική μεταβολή δε θα γινόταν. (Τροφή για σκέψη: Στην περίφημη σύνοδο της Φεράρα, εκείνοι που αντέδρασαν περισσότερο ήταν οι μητροπολίτες περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επίσης, ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση γκρέμισε τον Ναό των Αγίων Αποστόλων που ήταν το ίδιο ξακουστός με την Αγία Σοφία και όπου ήταν θαμμένοι οι περισσότεροι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες, το σημαντικότερο ίσως μνημείο της βυζαντινής εξουσίας της εποχής εκείνης.)

Παραμύθι Νο 5: "Ήταν θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει..." 

Μέχρι τώρα μιλούσαμε σοβαρά. Τώρα το ξεφτιλίσαμε...

Και μια εναλλακτική οπτική:

Το Βυζάντιο ήταν μια ανομοιογενής αυτοκρατορία ήδη εν τη γενέσει του. Προκειμένου να εξασφαλίσει τη συνοχή του εγκατέλειψε, πρώτα, τους διαφορετικούς (εθνικούς, αιρετικούς κλπ), οποίοι υποδέχτηκαν εύκολα τους Άραβες. Έτσι η Εκκλησία έγινε ένας από τους στυλοβάτες του Κράτους. Ο εξελληνισμός των ελίτ προχώρησε απρόσκοπτα αλλά δεν ήταν όλα τα έθνη της αυτοκρατορίας φορείς του ελληνικού πολιτισμού. Αργότερα, η αναδιοργάνωση του κράτους σε "θέματα" οδήγησε στη δημιουργία της μεγάλης γαιοκτησίας. Σταδιακά, η κοινωνικές δομές παγιώθηκαν. Πρώτα, οι ελεύθεροι καλλιεργητές εκτοπίστηκαν από τους "δυνατούς". Χριστιανικοί πληθυσμοί που δεν ήταν Έλληνες εύκολα κατακτήθηκαν από τους Σελτζούκους και δεν ανακτήθηκαν ποτέ. Το Βυζάντιο τότε αντί να στηριχτεί στις δικές του δυνάμεις, προτίμησε να στηριχτεί στους Σταυροφόρους -για να μην απειληθεί το εσωτερικό στάτους κβο. 

Έπειτα, οι πόλεις φτωχύνανε από τα προνόμια που δινότανε στους Ιταλούς. Η πρώτη Άλωση απλώς έδειξε ότι το ρήγμα ανάμεσα στη βυζαντινή αριστοκρατία και το κράτος  τ η ς, από τη μία,  και το λαό, από την άλλη, ήταν ήδη βαθύ. Αλλά και στο εσωτερικό της υπήρχαν διαιρέσεις. Βυζαντινοί άρχοντες μοιράστηκαν μέρος της Αυτοκρατορίας και δεν επανενώθηκαν ποτέ, ουτέ καν μετά την ανάκτηση της Πόλης. Ο λαός και οι πόλεις (οι ελληνικοί πληθυσμοί, κυρίως, οι υπόλοιποι είχαν ήδη χαθεί) οδηγήθηκαν σταδιακά στην απόγνωση. Άλλοι στράφηκαν στην Εκκλησία (μοναχοί κλπ) και άλλοι στην Επανάσταση (οι Ζηλωτές και ο δεύτερος βυζαντινός εμφύλιος πόλεμος). Η ήττα των Ζηλωτών με τη συνδρομή των Τούρκων έκανε την εξέλιξη μη αντιστρεπτή. Οι Τούρκοι καταλάβανε σταδιακά εδάφη -κλειδιά, ενώ η βυζαντινή αριστοκρατία ασχολούνταν με δυναστικούς γάμους, διανομή των (όλο και λιγότερων κρατικών  προνομίων) κοκ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι Τούρκοι τότε ήταν πολύ ανεκτικοί με τους κατεκτημένους, τους έδιναν φορολογική ατέλεια, σεβότανε την Εκκλησία κ.α. Τότε, στον ελλαδικό χώρο, ξέσπασαν ιδέες "εθνικές" που βοήθησαν τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνισμού (και διαφοροποίησαν αποφασιστικά τους ελλαδίτες από τους πάντα πιστούς σε κάποια αυτοκρατορική ιδέα μικρασιάτες) αλλά δεν κατάφεραν να αλλάξουν την τροπή των πραγμάτων. 

Το Βυζάντιο αποφάσισε να μην αλλάξει το στάτους κβο, ούτε στο ελάχιστο. Επομένως, κατά την Άλωση, κανείς δεν είχε μείνει να υπερασπιστεί την Αυτοκρατορία. Πολλοί ήταν δουλοπάροικοι σε καιροσκόπους μικρογαιοκτήμονες, πολλές πλούσιες πόλεις ήταν στα χέρια των Τούρκων, οι λίγες που ήταν στα χέρια των βυζαντινών είχαν χάσει τα πολύτιμα μονοπώλια τους (όχι μόνο τα εμπορικά αλλά και της τεχνογνωσίας), άλλοι δεν εμπνεόταν να πολεμήσουν για την αυτοκρατορία και γινόταν καλόγεροι, ενώ οι άρχοντες της εποχής νοιαζόταν κυρίως για το πως θα παραμείνουν "άρχοντες", είτε με βυζαντινή, είτε με οθωμανική κυριαρχία. Πως, επομένως, ο Μωάμεθ ο Β΄να μη γίνει "Πορθητής";

Διαβάστε: 

Ελένη Αρβελέρ, Η πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Εκδ. Ψυχογιος

Δείτε: : http://www.youtube.com/watch?v=m3iiH7BEsoA&feature=related

"Αιέν αριστεύειν"; Κορόιδο είσαι;

Να το ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής: δε μιλάμε για λεζάντα αριστείας. Παιδιά μεγαλογιατρών που παίρνουν "20", "έτσι", τα χαϊδεμένα των καθηγητών που παπαγαλίζουν τα πάντα και κουβαλούν τους προτζέκτορες, PRίστες επιχειρηματίες που κάνουν πάσης φύσεως χορηγίες για να πάρουν διάφορα "βραβεία" από τον τύπο, δεν είναι άριστοι είναι απλώς αρεστοί.

Άριστοι είναι οι επιχειρηματίες που εξάγουν μαζικά, οι μαθητές που βρίσκουν βέλτιστες λύσεις αντί να παπαγαλίζουν, οι πνευματικοί άνθρωποι που ασκούν επιρροή πολύ πέρα από τα ελληνικά σύνορα, οι ερευνητές που γράφουν ή καταγράφουν αλλά δεν αντιγράφουν, όσοι ανοίγουν νέους δρόμους στη δουλειά τους στον ιδιωτικό ή το δημόσιο τομέα κοκ. Στις πολιτισμένες χώρες, από τους άριστους επιλέγεται η πολιτική, η επιχειρηματική και η επιστημονική ηγεσία της χώρας. Όχι ότι είναι όσο ειδυλλιακό ακούγεται, προφανώς, υπάρχουν ίντριγκες και αδικίες αλλά δεν υπάρχει περίπτωση να γίνει ανεκτός ένας που θα αποδειχθεί μέτριος ή πολύ περισσότερο απατεώνας. Ξέρουμε περιπτώσεις υπουργών που αντιγράψανε πχ το διδακτορικό τους και όταν αποκαλύφθηκε παραιτήθηκαν και ζήτησαν συγγνώμη κάμποσες φορές. Κανένα κόμμα δεν τους κάλυψε ούτε είπαν "έπρεπε να πάρουμε το "χαρτί", ήμαστε φτωχοί και δε βγαίναμε οικονομικά" γιατί, απλούστατα κανείς δε θα νοιαζόταν και έμειναν με ένα στίγμα που θα τους κυνηγά σε όλη τη ζωή και έχει τερματίσει κάθε φιλοδοξία τους.

Στην Ελλάδα, η αριστεία εκτιμώταν, σε γενικές γραμμές, πριν τη δεκαετία του '80. Ήταν κυρίως απότοκο της προσπάθειας εκσυγχρονισμού της χώρας από τους βενιζελικούς, κάμποσες δεκαετίες πριν. Φυσικά ήταν μια αριστεία εν πολλοίς αναχρονιστική. Η κοινωνία της εποχής μπέρδευε συχνά την αριστεία με αυτό που ορίσαμε ως "λεζάντα αριστείας", άλλες φορές μετρούσε την αριστεία με λάθος τρόπο, υποτιμώντας πχ τις εφαρμοσμένες επιστήμες υπέρ των ανθρωπιστικών ή το εμπόριο υπέρ της εργοστασιακής βιομηχανίας αλλά, τουλάχιστον, ως ιδανικό το προέβαλλε, έστω κι αν δεν το επιβράβευε συνήθως στην πράξη. 

Από τη δεκαετία του '80 και μετά, οπότε η μετριοκρατία θεωρήθηκε τεκμήριο εκδημοκρατισμού, μια σειρά από πράξεις (κατάργηση αξιολογήσεων όπου ήταν δυνατό, κατάργηση κάθε φίλτρου προστασίας απέναντι στο λαϊκισμό, παράκαμψη των υποτυπωδών κανόνων που διαχώριζαν τους επαρκείς από τους ανεπαρκείς κα) ευνόησαν την ισοπέδωση. Όχι σε όλες τις περιπτώσεις -κανένα σύγχρονο κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνο με μέτριους -αλλά σε πολλές. Το αποτέλεσμα είναι η λούφα και η μετριότητα να συμφέρουν πολύ πλέον. Γιατί να είσαι καλός επαγγελματίας όταν τα ίδια λεφτά μπορείς να τα βγάλεις με τη φοροδιαφυγή; Γιατί να είσαι παραγωγικός ΔΥ όταν δεν πληρώνεσαι περισσότερο από το διπλανό σου που είναι άχρηστος; Γιατί να κάνεις σοβαρές επιστημονικές δημοσιεύσεις όταν καλύτερο αποτέλεσμα έχει μια πετυχημένη σχέση υποτέλειας με παλαιότερο πανεπιστημιακό; Τέτοια κρούσματα υπήρχαν και παλαιότερα, όμως, τις τελευταίες δεκαετίες τα πράγματα έγιναν χειρότερα. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια (χρονολογικά, περίπου μετά το €) έφτασαν στα άκρα, καθώς το να είσαι μέτριος ισοδυναμούσε, περίπου, με έπαινο. Αυτό φαινόταν από το ποιους δεχόταν ως συνομιλητές οι πολιτικοί αρχηγοί, ποιους προέβαλλαν τα μίντια αλλά και ποιους επιβράβευε το εκλογικό σώμα σε πλήθος αναμετρήσεων -για τη Βουλή, για την ΤΑ κλπ. Το να είσαι άριστος σήμαινε το να είσαι κορόιδο, περισσότερα μπορούσες να κερδίσεις με πιο ξεκούραστους τρόπους, την ίντριγκα, το λαϊκισμό, την κλάψα κ.α..

Ανακαλύπτουμε σήμερα ότι το πολιτικό σύστημα δεν έχει εφεδρείες για τη διαχείριση της κρίσης, οι περισσότερες επιχειρήσεις μας δεν είναι ανταγωνιστικές, πολλοί επιστήμονες δυσκολεύονται να κάνουν δουλειά με διεθνείς προδιαγραφές και άλλα πολλά δυσάρεστα. Γιατί να είναι, όμως, διαφορετική η κατάσταση; Πότε προετοιμάσαμε τους σωστούς ανθρώπους για την πολιτική, οικονομική και επιστημονική ηγεσίας της χώρας; Δε θα το πληρώναμε, άραγε, ποτέ;

Οι κρυμμένοι μοχλοί της Ιστορίας

Συχνά διαβάζουμε για τη σημασία της οικονομίας, των θεσμών ή της τεχνολογίας για την τροπή που παίρνει η Ιστορία. Η σημασία τους εύκολα αναγνωρίζεται αφού οι μάχες, ο πολιτισμός και η κοινωνική ζωή βασίζονται εν πολλοίς επάνω τους.

Αντίθετα, πιστεύω ότι δίνουμε πολύ λιγότερη σημασία σε άλλα πράγματα, τα οποία μπορεί να μη φαίνονται σημαντικά αλλά έχουν τo δικό τους ρόλο, όταν λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις. Ας ονομάσουμε, για προφανείς λόγους, αυτά τα πράγματα "κρυμμένους μοχλούς" της Ιστορίας και ας προσπαθήσουμε να τους αποκαλύψουμε. Δε θα είναι εύκολο, καθώς οι εμπλεκόμενοι έχουν πάντα κάθε λόγο να τους αποσιωπήσουν.

Το πολιτικό χρήμα

Δε μιλάω για την περιστασιακή διαφθορά, ούτε για τις περιπτώσεις που το "μπαχτσίσι" δίνεται συστηματικά σε όσους ασκούν δημόσια εξουσία, χωρίς, όμως, να παίρνουν αποφάσεις που να δεσμεύουν την κοινότητα, όπως πχ συμβαίνει με διωκτικές αρχές εφορίες κλπ ή άλλες εκδουλεύσεις. Εννοώ τις περιπτώσεις που το χρήμα που κατευθύνεται σε λογαριασμούς (ή σε σεντούκια, αναλόγως την εποχή) πολιτικών προσώπων μπορεί να γράψει πραγματικά ιστορία. 

Για παράδειγμα, ο αυτοκράτορας Αύγουστος, εκτός από κεφαλή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ήταν και επιχειρηματίας, όπως και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας του. Οι διάσημοι ρωμαϊκοί δρόμοι, εκτός από τη μεταφορά λεγεώνων, μπορούσαν να μεταφέρουν και τα προϊόντα από τα μεταλλεία, τα εργαστήρια και ό,τι άλλο μέσο παραγωγής είχε στην κατοχή της η αυτοκρατορική οικογένεια. Είναι απίθανο αυτή η παράμετρος να αγνοήθηκε από τον Αύγουστο και τους συγγενείς του, όταν αποφάσιζε το δημόσιο ταμείο να χρηματοδοτήσει τα μεγάλα έργα της εποχής. (Φυσικά, κανείς δε διανοήθηκε να του ζητήσει ευθύνες.)

Κατά την Ένδοξη Επανάσταση, οι Ολλανδοί τραπεζίτες και εφοπλιστές ήταν αρκετά ισχυροί ώστε να χρηματοδοτήσουν το βασιλιά στην εκστρατεία του κατά των Στιούαρτ, στην Αγγλία. Αργότερα, κατά την Ελληνική Επανάσταση, τα δάνεια από τους Άγγλους τραπεζίτες δημιουργούσαν το πανίσχυρο "αγγλικό κόμμα" αλλά και προσωπικές περιουσίες εξεχόντων κοινωνικά, αν πιστέψουμε καταγγελίες που έγιναν αργότερα. Κατά τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο, ο διαβόητος Βασίλειος Ζαχάρωφ χρηματοδοτούσε κυβερνήσεις και κόμματα, προκειμένου να επιτύχει την ενίσχυση της Αντάντ αρχικά και της Μικρασιατικής Εκστρατείας αργότερα.

Τα παραδείγματα όπου οι πολιτικοί συμπεριφέρθηκαν σαν επιχειρηματίες και οι επιχειρηματίες σαν πολιτικοί, σε ένα δίπολο συμφερόντων με λάφυρο -και για τους δύο πόλους -την κοινωνική δύναμη και το χρήμα είναι άπειρα αν και οι πληροφορίες για τις λεπτομέρειες της κάθε συμφωνίας είναι κατά κανόνα ελάχιστες. Ακόμη και σε εποχές που όσοι είχαν την εξουσία δε λογοδοτούσαν πουθενά, το πολιτικό χρήμα δεν πολυσυζητούταν γιατί είχε σκοτεινή απόχρωση. Τέτοιες δημόσιες αναφορές μπορούσαν πολύ εύκολα να κονιορτοποιήσουν την επίσημη προπαγάνδα για τους λόγους που γινόταν ένας πόλεμος, μια εξερεύνηση ή ένα κοινωφελές έργο. Λογικά, στην εποχή μας, όπου το χρήμα περισσεύει -όπως και αυτά που μπορείς να αγοράσεις με αυτό -ενώ οι ιδέες για μέλλον είναι άφθονες, το πολιτικό χρήμα έχει ένα ακόμη κεντρικότερο ρόλο.

Το σεξ

Το σεξ κινεί την Ιστορία; Επειδή έγινε ένας πόλεμος στην Τροία πριν κάτι χιλιετίες, αυτό σημαίνει ότι βρήκαμε και δεύτερο κρυμμένο μοχλό; Αν θεωρήσεις στην Ιστορία το σεξ ως κάτι που το ζητάνε μόνο οι ισχυροί, χάνεις την ουσία. Είναι γεγονός ότι τα ερωτικά σκάνδαλα διάσημων καταστρέφουν καριέρες (ή τις φτιάχνουν, αναλόγως την περίπτωση). Εδώ όμως θα μιλήσουμε για τη σχέση μιας κοινωνίας με το σεξ και πως αυτό μπορεί να επηρεάζει τις αποφάσεις της. Ας μην μπλέξουμε με τις αναλύσεις του Έριχ Φρομ, σύμφωνα με τις οποίες οι πιο ειρηνικές κοινωνίες βλέπουν το σεξ ως κομμάτι στις σχέσεις των φύλων, οι φιλόπονες περιορίζουν σημαντικά το σεξ και υιοθετούν μια άκαμπτη ηθική, ενώ οι επιθετικές εξαντλούν στο σεξ όλη τη σχέση μεταξύ των δύο φύλων.

Αντίθετα, ας ασχοληθούμε με τον Τάλεμπ. Ο Τάλεμπ στον Μαύρο Κύκνο ισχυρίζεται ότι οι αρχαίες αυτοκρατορίες σταθεροποιήθηκαν με το Χριστιανισμό, ο οποίος όρισε ότι κάθε άντρας πρέπει να έχει μια γυναίκα -τουλάχιστο επισήμως. Προκλητικός ισχυρισμός. Ακούμε ότι η πείνα, η φτώχεια και οι επιδημίες έφερναν τους αρχαίους λαούς στα όριά τους και ξεσπούσαν εξεγέρσεις. Θα μπορούσε να είναι και το σεξ ένας λόγος; 

Κρίνοντας από το πόσοι ήταν σκλάβοι και είχαν σαφείς κοινωνικούς -ακόμη και νομικούς -περιορισμούς στην επιλογή συντρόφου, πόσοι έπρεπε να αγοράσουν (!) τις γυναίκες τους -και, ενδεχομένως, να μην μπορούσαν να το κάνουν, τουλάχιστον όχι για εκείνες για τις οποίες ενδιαφέρονταν -και πόσοι άνθρωποι, ακόμη και σήμερα, φοβούνται τις επιμειξίες ("οι ξένοι θα πάρουν τις γυναίκες μας") δεν μου φαίνεται υπερβολικός ο ισχυρισμός του Τάλεμπ. Αντιπαραβάλλετε τα παραπάνω με τους τυχερούς που είχαν την ελευθερία και τον πλούτο ώστε να συντηρούν και να επιδεικνύουν αυτάρεσκα πολλές γυναίκες ταυτόχρονα. Και μάλιστα σε μια βάση τελείως άδικη και καθορισμένη a priori: ειδικά εκείνες τις εποχές, γεννιόσουν σκλάβος ή ελεύθερος, φτωχός ή πλούσιος, δε γινόσουν. Είναι δυνατό να μην προκαλούσαν το μίσος και το φθόνο των υπολοίπων; Επομένως, ναι, επαναστάσεις, πόλεμοι, ταραχές, πολιτικές δολοφονίες σχετίζονται σίγουρα, ως ένα βαθμό με τον τρόπο που μια κοινωνία κατανέμει τα ζευγάρια. ανδρών και γυναικών, άσχετα αν δεν έχουμε τρόπο στις μέρες μας να δούμε ως ποιο σημείο ισχύει αυτό.

Αλλά και πολύ πρόσφατα, στην Ελλάδα των 00's, πόσοι συμπολίτες μας δεν έσπευσαν να δανειστούν μεγάλα ποσά, με ετεροβαρείς συμφωνίες, προκειμένου να εξασφαλίσουν το νεοελληνικό τους όνειρο, μια πολυτελή μεζονέτα και ένα ακριβό αυτοκίνητο (σήμερα, αρκετοί κλαίγονται που θα τα χάσουν αλλά δεν είναι αυτό το θέμα); Είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι έκαναν μια τέτοια κίνηση περιμένοντας να τα χαρούν τελείως μόνοι τους. Με τους δανειολήπτες να είναι οι περισσότερο αγανακτισμένοι στη σημερινή Ελλάδα και ο άγνωστος Χ του εκλογικού σώματος, αμφιβάλλει κανείς ότι το σεξ είναι ένας κρυμμένος μοχλός της Ιστορίας;

Ο φόβος του θανάτου

"Όποιος τρέχει σήμερα μπορεί να τρέξει και μια άλλη μέρα" λέει ο Μελ Γκίμπσον στο "Μάβερικ", όταν τον στριμώχνουν κάποιοι desperados. Ας το ομολογήσουμε. Ούτε εγώ θέλω να πεθάνω, ούτε εσύ θέλεις να πεθάνεις. Όσοι πρόγονοι μας αψηφούσαν το θάνατο, δεν πρόλαβαν να αφήσουν απογόνους και εμείς προερχόμαστε από τους άλλους. Μ' αυτό δε θέλω να πω ότι ο δικός μας φόβος κινεί την ιστορία. Όμως, το ίδιο φόβο μοιράζονται και οι σπουδαίοι μας ηγέτες -άνθρωποι είναι και αυτοί. Όπου τα πολιτικά ήθη είναι σχετικά ήρεμα και οι ηγέτες ανησυχούν μόνο για μια εκλογική ήττα (ψιλοπράματα, αν το συγκρίνεις με το τι ρισκάρουν άλλοι), οι σχεδιασμοί τους για το μέλλον μπορούν εύκολα να αποκλείουν τη δημιουργία ισχυρών κομματικών ή και παρακρατικών μηχανισμών, γιατί απλώς θα πάνε σπίτι τους, να χαρούν όλα όσα (με κόπο...) απέκτησαν. Αλλού, όμως, τα πολιτικά ήθη είναι πιο εξαγριωμένα. 

Ας μην πάμε στον Τρίτο Κόσμο, όπου πιο συνηθισμένος θάνατος ενός αρχηγού κράτους είναι η εκτέλεση από το διάδοχό του. Ας μείνουμε Ελλάδα. Αντέχεις να διαβάσεις με μια αναπνοή; Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε, ο Γεώργιος ο Α΄ δολοφονήθηκε, ο Όθωνας πέθανε εξόριστος στο εξωτερικό, ο Τρικούπης το ίδιο, ο Κωνσταντίνος ο Α΄ το ίδιο, ο Δεληγιάννης δολοφονήθηκε, ο Βενιζέλος επιβίωσε από δύο απόπειρες δολοφονίας και πέθανε στο εξωτερικό, ο Γεώργιος ο Β΄ έφυγε νύχτα από την Ελλάδα, όπως και ο Κ. Καραμανλής ο πρεσβύτερος, οι Εξ εκτελέστηκαν, ο Γ. Παπανδρέου ο πρεσβύτερος ήταν κάποιο διάστημα φυλακή, ο Α. Παπανδρέου το ίδιο (επί χούντας) και πέρασε από το Ειδικό Δικαστήριο, ο Παπάγος ήταν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπως και ο Ε. Αβέρωφ...

Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι όλη αυτή η ανωμαλία και η οσμή του θανάτου δεν επηρέασε την ψυχολογία και τις αποφάσεις των ηγετών, γνωρίζοντας ότι πολύ εύκολα το παιχνίδι μπορούσε να γυρίσει μπούμερανγκ και κανείς δεν μπορούσε να είναι σίγουρος που θα σταματούσε το τίμημα της ήττας.

Όσο σημαντικά κι αν είναι τα παραπάνω, δεν έχω βρει βιβλία που να πραγματεύονται ικανοποιητικά τα παραπάνω ζητήματα. Είναι άλλωστε από τη φύση τους δύσκολο να διερευνηθούν. Παρόλα αυτά, τη στιγμή που οι ειδικοί θα στραφούν στα αφανή, αφήνοντας τα πολυσυζητημένα, για λίγο, στην άκρη, νομίζω ότι οι φίλοι της Ιστορίας θα κερδίσουν μια μικρή νίκη.

Η αξία μιας terra incognita

Μέχρι το 1475, οι χαρτογράφοι κατέγραφαν στους χάρτες της εποχής όλα όσα διαδιδόταν. Έτσι, στους χάρτες της εποχής διάβαζε κανείς μυθικά πλάσματα, χώρες στις οποίες δεν είχε πάει κανείς και διαδρομές άγνωστες. Φανταστικά βασίλεια, χώρες τεράτων, θαυμαστοί κόσμοι κέντριζαν τη περιέργεια των ανθρώπων και αναπαρίστανται επάνω στους χάρτες. Η κοινή γνώμη της εποχής ήταν ικανοποιημένη να διαβάζει τα παραπάνω. Το μόνο πρόβλημα ήταν το εξής: τα παραπάνω δεν ήταν πραγματικά και οι χάρτες ήταν τελείως λάθος, ενώ στις περιοχές που δεν υπήρχαν τακτικές επαφές, πέρα από κάποια όρια για τον ευρωπαϊκό κόσμο, ήταν απλώς αδύνατο να γνωρίζουν τι συμβαίνει.Αυτό δυσχέραινε τον εξορθολογισμό των χερσαίων και ναυτικών εμπορικών διαδρομών.

Αντίθετα, στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, έπειτα από μια συστηματική προσπάθεια των Πορτογάλων να βρουν διέξοδο προς την Ανατολή και ένα νέο "δρόμο των μπαχαρικών" που προσέφερε νέες πληροφορίες, συντάχθηκε από έναν Εβραίο χαρτογράφο, ένας χάρτης που ανέφερε αναλυτικά τις γνωστές περιοχές αλλά απέρριπτε κάθε μη διασταυρωμένη πληροφορία, όπως αυτές που είδαμε παραπάνω. Εκείνες τις περιοχές, για τις οποίες δεν υπήρχαν πληροφορίες, ονομάστηκαν, σύμφωνα με τη lingua franca της εποχής, τα λατινικά, ως terra incognita. Άγνωστη γη.

Αίφνης, αυτή η αναφορά έθεσε για τους ισχυρούς της εποχής τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις. Εφόσον δε γνωρίζουμε τι υπάρχει εκεί, πρέπει να το ανακαλύψουμε. Οι Πορτογάλοι θαλασσοπόροι συνέχισαν μια επίμονη, ριψοκίνδυνη και εμπειρική εξερεύνηση της Δυτικής Αφρικής, με αυστηρή τήρηση του απορρήτου, μέχρι να καταφέρουν να περάσουν το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, Οι Ιταλοί θαλασσοπόροι, αντίθετα, όπως ο Κολόμβος, συνέλεξαν προσεκτικά πληροφορίες από διαφορετικές περιοχές και πηγές, συζήτησαν με σοφούς της εποχής και πορευτήκανε αφήνοντας αρκετά πράγματα στην τύχη. (Επίσης, δημοσίευσαν ενθουσιωδώς, αν και με υπερβολές, πολλά από αυτά που βρήκαν.) Και οι δύο πλευρές πέτυχαν όσα ήθελαν, οι γεωγραφικές ανακαλύψεις επαλήθευσαν όσα οι σοφοί της αλεξανδρινής εποχής έδειχναν με τα μαθηματικά και έδωσαν τη δυναμική για ακόμη περισσότερα, παρόλο που οι Πορτογάλοι φάνηκαν περισσότερο έτοιμοι να αξιοποιήσουν εμπορικά τις καινούριες διαδρομές.

Αναρωτιέμαι πόσα περισσότερα θα ξέραμε για τα πιο διαφορετικά ζητήματα, από την οικονομική κρίση μέχρι την καταπολέμηση των επικίνδυνων ασθενειών, αν αφήναμε στην άκρη τις ιδεοληψίες και κάθε είδους "βεβαιότητες" και λέγαμε απλά: "Δεν ξέρω. Ας το ανακαλύψουμε. "

Διαβάστε: 

Ζακ Ατταλί, 1492 από το Μεσαίωνα στην Αγαγέννηση, από τις Εκδόσεις Λιβάνη -Νέα Σύνορα

Το Τέλος της Μεταπολίτευσης; Μια απάντηση στο Λιθογράφο .

 Το κείμενο γράφεται με αφορμή το συμπέρασμα του Λιθογράφου, στην τελευταία του ανάρτηση ότι η Μεταπολίτευση έφτασε στο τέλος της. Θα προσπαθήσω να δείξω ότι η Μεταπολίτευση δεν τελείωσε ακόμη και, μάλιστα, ότι κινδυνεύουμε να ανακάμψει με μια χειρότερη μορφή.

 Έχουμε συνηθίσει να λέμε Μεταπολίτευση την περίοδο από το 1974 μέχρι τις μέρες μας. Μετά την πτώση της Χούντας και την ανόρθωση της Δημοκρατίας, τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος και την ψήφιση νέου Συντάγματος, αργά αλλά σταθερά, το πολιτικό σύστημα εξελίχτηκε σε περισσότερο δημοκρατικό και αντιπροσωπευτικό και η αναδιανομή του εισοδήματος με κάθε τρόπο κυριάρχησε ως σύνθημα αλλά και ως πρακτική.

  Πολλοί ευαγγελίστηκανε το Τέλος της Μεταπολίτευσης. Ο Γιώργος Παπανδρέου σε συνέντευξη του το 1986 μίλησε γι' αυτό. Ο Σημίτης και οι υποστηρικτές του μιλήσανε γι' αυτό το 1996. Ο Καραμανλής και δικοί του έκαναν το ίδιο το 2004. Αποδεικνυόταν καλό επικοινωνιακό τρικ. Για κάποιο λόγο οι περισσότεροι ήθελαν να τελειώνουμε με τη Μεταπολίτευση, ήδη από πολύ νωρίς.

  Μόνο που δεν τελειώναμε. Η Μεταπολίτευση σημαδεύτηκε από ένα γεγονός, του οποίου τη σημασία αντιλαμβανόμαστε πλήρως στις μέρες μας. Η "γεωμετρία" της εξουσίας μεταβλήθηκε σημαντικά. Σταθερές του μετεμφυλιακού κράτους, όπως τα Ανάκτορα, ο Στρατός, η Αστυνομία, η Εκκλησία, εξαλείφθηκαν ή υποχώρησαν σημαντικά. Απέναντι σ' αυτά ορθώθηκαν νέες σταθερές, η Βουλή των Ελλήνων αρχικά, ο Συνδικαλισμός μετά το '81, η Τοπική Αυτοδιοίκηση μετά το '94, τα μίντια, μετά το σκάνδαλο Κοσκωτά και την ιδιωτική τηλεόραση. Πίσω, όμως, και πάνω από αυτά βρισκόταν το μοντέλο του μαζικού κόμματος. Το μαζικό κόμμα, το μοντέλο που τελειοποίησε το ΠΑΣΟΚ, αλλά αντέγραψαν πρόθυμα όλα τα κοινοβουλευτικά κόμματα, ακόμη και τα βραχύβια, βασιζόταν στη δημιουργία ενός ιστού, σε επιμελητήρια, συνδικάτα, ενώσεις συνδικάτων, σωματεία, συνεταιρισμούς και ενώσεις κάθε μορφής (στις μέρες της ακμής του), προκειμένου ο συντονισμός των πελατειακών δικτύων, όταν ήταν στην εξουσία, ή της αντιπολίτευσης, όταν τη διεκδικούσε, να είναι κάθετος και χωρίς προβλήματα. Αντικατέστησε τα παλιά πελατειακά δίκτυα που ήταν συνήθως προσωπικά -γι' αυτό και παλαιότερα ο κομματικός πατριωτισμός δε θεωρούταν σπουδαία αρετή για ένα πολιτικό, όπως έγινε στη Μεταπολίτευση και οι "μεταγραφές" πολιτικών ανάμεσα σε κόμματα ήταν πολύ πιο συνηθισμένο φαινόμενο. Στη θέση της πυραμίδας των πελατειακών σχέσεων εμφανίστηκε ένας κομματικός στρατός που δρούσε συντεταγμένα, αναπαράγοταν με δημόσιο χρήμα και αποζητούσε την εξουσία, χωρίς να να ενδιαφέρεται για την υποταγή σε συγκεκριμένα πρόσωπα ("είμαστε με αυτόν που μπορεί να κερδίσει!"). Ο λαϊκισμός είχε πολλές μορφές, κάποτε ανέξοδος (πχ υπερπατριωτισμός, επαναστατικός ακτιβισμός), συνήθως, όμως, χρειαζόταν παροχές ή ειδικές εξυπηρετήσεις. Η επιχειρηματικότητα δαιμονοποιήθηκε και επιβίωσε κυρίως η κρατικοδίαιτη, το χάσμα των αμοιβών δημόσιου -ιδιωτικού τομέα άνοιξε πολύ υπέρ του πρώτου και γενικά το κόμμα ήταν ο ρυθμιστής της κατάστασης, αναλόγως το πεδίο εφαρμογής της εξουσίας (χώρα, νομός, δήμος, αγορά, επιχείρηση, συνεταιρισμός κοκ).

  Όσο ενοχλητικό κι αν είναι να το θυμόμαστε τέτοιες μέρες, το μαζικό κόμμα σταθεροποίησε τη Δημοκρατία. Έδωσε μεν διεξόδους κοινωνικής ανόδου σε πολλούς ανίκανους και απατεώνες αλλά, επίσης, έσπασε τα ταξικά και πολιτικά στεγανά που υπήρχαν σε παλιότερες εποχές. Μια νέα γενιά ανθρώπων απαλλαγμένη από τα πάθη και τα κολλήματα της μετεμφυλιακής Ελλάδας κατάφερε να αξιοποιήσει τις καλύτερες δεξιότητες που κατείχε και τις ευκαιρίες που ανοίγονταν από τον εκδημοκρατισμό και τον σταδιακό εξευρωπαϊσμό της χώρας.

  Δεν ήταν όλοι ευχαριστημένοι με το μαζικό κόμμα. Οι παλιοί πάτρωνες παραπονούνταν πικραμένοι ότι η κοινωνία σάπιζε, νέοι άνθρωποι κάνανε κουμάντο, βγαίναν στην επιφάνεια και δρομολογούσαν εξελίξεις. Τέτοιες κατηγορίες δεν ήταν σοβαρές. Πολύ πιο σοβαρές, αντίθετα, ήταν οι κατηγορίες της νεοπαγούς Κοινωνίας των Πολιτών: επικρατούσε αδιαφάνεια, διαφθορά, αναποτελεσματικότητα, ατιμωρησία, μετριοκρατία και, σταθερά, το μαζικό κόμμα (το  κ ά θ ε  μαζικό κόμμα) να καλύπτει, να στηρίζει ή και να προωθεί συστηματικά όλα τα παραπάνω. Με αυτό ως κοινό παρονομαστή, δεν είναι περίεργο που σταδιακά όλα τα κοινοβουλευτικά κόμματα ήρθαν κοντά. Δεν έβγαινε με τίποτε άκρη με τις καταγγελίες για σκάνδαλα, ρουσφέτια, καταχρήσεις εξουσίας και άλλα πολλά (κάποια από τα οποία, έχω περιγράψει εδώ). Υποψίες και φήμες υπήρξαν πολλές αλλά κανείς από όσους προσπάθησαν δεν μπόρεσε να αποδείξει τίποτε -και σε μια αξιόπιστη Δημοκρατία, έστω και ατελής, απαιτούνται απτές αποδείξεις, όχι εικασίες.

  Αλλά η Κοινωνία των Πολιτών ήταν, εν τέλει, αδύναμη: ποιος να ασχοληθεί συστηματικά με την οικοδόμηση θεσμών στη χώρα, όταν τα κοψίδια πετάγονταν διαρκώς δεξιά και αριστερά και οι περισσότεροι, στερημένοι καθώς ξεκίνησαν τη ζωή τους, σκοτωνόταν για να τα πάρουν πρώτοι;

  Δυσαρέσκεια, όμως, υπήρχε και με άλλη μορφή. Πολλοί πυρήνες από τα αριστερά και από τα δεξιά αμφισβητούσαν την πολιτική νομιμοποίηση της Μεταπολίτευσης. Η τρομοκρατία και η πολιτική βία ήταν συστηματική για το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου. Τα πρώτα χρόνια, σημαντικά προβλήματα προερχόταν όχι μόνο από τα αριστερά αλλά και από τα δεξιά -όπως φαίνεται εδώ. Σταδιακά, όμως, η βία από τα δεξιά περιορίστηκε σε αντιδράσεις "αγανακτισμένων πολιτών" σε συγκεκριμένα γεγονότα (πχ κατά τις καταλήψεις του Πολυτεχνείου). [Εν παρενθέσει: όσοι από εμάς παρακολουθούμε την επικαιρότητα από παλιά, εντυπωσιαστήκαμε με την ενθουσιώδη αποδοχή του όρου "αγανάκτηση" από την Αριστερά την περασμένη χρονιά]

  Μια βασική αιτία (αλλά όχι η μόνη, ασφαλώς, πχ τα κοινοτικά πακέτα είχαν εξίσου σημαντικό ρόλο) για τη σταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος και τον περιορισμό της πολιτικής βίας από τα δεξιά στην αρχή αλλά όχι μόνο, ήταν αναμφισβήτητα ο εξωφρενικός κρατισμός των 80s, ο εντονότατος συνδικαλιστικός ακτιβισμός της περιόδου -απεργία με το παραμικρό και για τα πάντα, από αυξήσεις μισθών μέχρι την παγκόσμια ειρήνη - οι επεμβάσεις στις Ένοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, εκείνη την περίοδο, με τη μεταφορά των Αρχηγείων Στρατού και Αεροπορίας στη Λάρισα, τη διάλυση της Μεραρχίας των Καταδρομέων, την εισαγωγή των Ακαδημιών στις πανελλαδικές εξετάσεις και παρόμοιες ενέργειες. Είτε αποσκοπούσαν σε στόχους που δε μάθαμε ποτέ, είτε, απλώς, εμπέδωσαν αισθήματα ισότητας, αυτάρκειας και δημοκρατίας στην κοινωνία, είναι γεγονός ότι τα πάθη ηρέμησαν σταδιακά, και με την εξάρθρωση της τρομοκρατίας μετά το 2002, κανείς εξτρεμιστής δεν μπορούμε να πούμε ότι απειλούσε στο ελάχιστο την πολιτική σταθερότητα.

  Παρόλα αυτά, οι σοβαρότεροι κλυδωνισμοί του πολιτικού συστήματος, δεν ταυτίστηκαν με την αναξιοκρατία, ούτε με την πολιτική βία -και υπ' αυτή την έννοια, τόσο η κοινωνία των πολιτιών όσο και τα άκρα μάλλον δεν κατάφεραν και πολλά. Απεναντίας, έντονη αστάθεια παρατηρήθηκε την περίοδο 1988 -1996, όταν τα (μαζικά μεν αλλά) αρχηγικά μεγάλα κόμματα προσπαθούσαν να περάσουν σε κάτι που να μοιάζει με κόμμα αρχών, ενώ παράλληλα, τα μίντια αύξησαν αισθητά την επιρροή τους στην κοινή γνώμη. Η περίοδος από το 1988, με το σκάνδαλο Κοσκωτά και την ασθένεια του Ανδρέα Παπανδρέου, ως τις βουλευτικές εκλογές το 1996 ήταν μια μίνι κρίση του πολιτικού συστήματος. Ήταν τότε που οι κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να εξαντλήσουν την τετραετία, Ειδικά Διακαστήρια στήθηκαν, νέα Ειδικά Δικαστήρια βρέθηκαν στα σκαριά, το ΔΝΤ μας καλούσε διαρκώς να πάρουμε μέτρα, καθώς βρισκόμαστε κοντά στη χρεοκοπία, το ένα κόμμα εξουσίας άλλαζε αρχηγούς και στο άλλο μαίνονταν διαρκείς "δελφινομαχίες", ωσότου αποχωρήσει ο αρχηγός, ιδρυτής και, κατά τα φαινόμενα, το απόλυτο πρότυπο για κάθε Έλληνα πολιτικό αρχηγό μέχρι τις μέρες μας -αν κρίνω πόσο πολύ τον θαυμάζουν τελευταία στο ΣΥΡΙΖΑ. Και, όμως, το σύστημα του δικομματισμού ισορρόπησε τελικά και βγήκε ενισχυμένο, φτάνοντας στο peak τις εκλογές του 2004 -προσφέροντας χρήσιμα συμπεράσματα για το σήμερα.

  Το σημείο καμπής ήταν αναμφισβήτητα η Συνθήκη του Μάαστριχ. Ψηφισμένη από ΝΔ και ΠΑΣΟΚ, σε μια εποχή που το Ειδικό Δικαστήριο βρισκόταν σε εξέλιξη, η συνθήκη απετέλεσε αξιόπιστο οδηγό σε μια χώρα που ο πιο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός δεν ξεπερνούσε τα τέσσερα χρόνια -καμιά φορά και πολύ λιγότερο. Σημαντική βοήθεια έδωσε και ο εκλογικός νόμος που ευνοούσε τις ισχυρές κυβερνήσεις. Αλλά το σημαντικότερο ήταν ότι τα κόμματα εξουσίας έδειξαν ότι συλλαμβάνουν τα σήματα της κοινωνίας. Το ΠΑΣΟΚ υπερψήφισε ως αντιπολίτευση τη Συνθήκη του Μάαστριχ, δεν έστησε νέα Ειδικά Δικαστήρια ως κυβέρνηση, δημιούργησε τον ΑΣΕΠ (με τις ατέλειές του) και προτίμησε το Σημίτη αντί για τον Άκη. Η ΝΔ προχώρησε αποφασιστικά στον ευρωπαϊκό δρόμο ως κυβέρνηση, δεν κατήγγειλε τα Προγράμματα Σύγκλησης ως αντιπολίτευση, ενώ έδωσε χώρο σε νέους ανθρώπους στο εσωτερικό της. Ακόμη και η Πολιτική Άνοιξη εξέλεξε -μαζί με το ΠΑΣΟΚ -τον Κ. Στεφανόπουλο ως Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Η δικαίωση αυτών των στρατηγικών ήρθε αργότερα, με την απορρόφηση ενός πακτωλού χρημάτων από την Ευρώπη, την εισαγωγή του €, την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, την υλοποίηση των Ολυμπιακών Αγώνων από ένα μεικτό σχήμα πολιτικών και τεχνοκρατών και παρόμοια γεγονότα. Ο περισσότερος κόσμος γεύτηκε τους καρπούς της πολιτικής ηρεμίας κατά τα πρώτα χρόνια του €, με μια άνευ προηγουμένου ευημερία για τη χώρα.

  Και μετά ήρθε το κραχ... Από το 1997 ξέραμε ότι η βόμβα του Ασφαλιστικού θα σκάσει μετά το 2010, κυρίως λόγω της μεταβολής της Δημογραφίας. Από το 2002, με το σκληρό €, ήταν σαφές ότι ο ευρωπαϊκός Νότος έχανε σταθερά σε ανταγωνιστικότητα και από το 2007 ότι η παγκόσμια χρηματοπιστωτική φούσκα θα έσκαγε παταγωδώς. Από το 2008 και μετά, οι τρεις παράγοντες άρχισαν να συγκλίνουν ταχέως, προκαλώντας μια κλιμάκωση του προβλήματος, με καταστροφικές συνέργειες. Παρόλα αυτά, η Μεταπολίτευση πορευόταν τα τελευταία χρόνια χαρωπά προς την άβυσσο. Οι διαχρονικές αδυναμίες του πολιτικού συστήματος (προβληματική διάκριση των εξουσιών, πελατειακές σχέσεις, λαϊκισμός, πολιτικό χρήμα) δε διορθώνονταν -ούτε καν έγινε μια προσπάθεια, για την τιμή των όπλων. Οι "επίκτητες" αδυναμίες της Μεταπολίτευσης, αυτές που τη χαρακτηρίζουν -ο κρατισμός, η δαιμονοποίηση ή η απαξίωση των ξένων και πάνω απ' όλα το μαζικό, πανταχού παρόν, κυρίαρχο κόμμα -ως σήμερα, γιγαντώθηκαν και επιδεικνυόταν με μεγάλη αυταρέσκεια. Επομένως. μετά την ανώμαλη προσγείωση της οικονομίας, με την έξοδο από τις αγορές, το πολιτικό σύστημα ήταν παντελώς ανέτοιμο να διαχειριστεί τη νέα κατάσταση. Προσπάθησε φιλότιμα να σώσει τον εαυτό του, υπονόμευσε κάθε προσπάθεια και δυναμική μετεξέλιξης, τρομοκράτησε και καταλήστευσε όσο μπορούσε την κοινωνία, εκβίασε πρόσωπα και καταστάσεις ακόμη και στο εσωτερικό του. Η πολιτική βία επανέκαμψε, οι επίγονοι αποδείχτηκαν ανυπόμονοι, ακόμη και η κυβέρνηση συνεργασίας δεν άντεξε, η επιτυχία του PSI αμφισβητήθηκε από τους υπόλοιπους -λες και ήταν ποτέ δυνατό όλα να κοπούν στα μέτρα μας -και οι εκλογές έγιναν πρόσφατα χωρίς καμιά σοβαρή συζήτηση για το ποια χώρα θέλουμε. Η σαβούρα του πολιτικού συστήματος που κρυβόταν επιμελώς από τις μέχρι πρότινος ελίτ, βγήκε στην επιφάνεια. Θεωρίες συνωμοσίας, απίστευτες ιδεολογικές και πολιτικές τερατολογίες, οξύτατες αντιδράσεις, θεατρική "αγανάκτηση", παρανοϊκά σχήματα φαντασίας, "δράκοι" (πχ δάνεια από τη Ρωσία) κατέκλυσαν τον πολιτικό διάλογο και εκτρέψανε τη συζήτηση από κάθε σοβαρό και φλέγον θέμα. 

  Το σημείο καμπής όμως ήταν ότι τα κόμματα εξουσίας έστειλαν λάθος σήματα στην κοινωνία, αποδεικνύοντας ότι δεν κατάλαβαν την νέα κατάσταση ή δεν έχουν το κουράγιο να τη διαχειριστούν. Το ένα με τις οβιδιακές μεταμορφώσεις ως προς την αναγκαιότητα των μεταρρυθμίσεων, αναλόγως των καιρών, και το άλλο επιστρέφοντας, σταδιακά, στη γενέθλια ρητορική του, τρομαγμένο από την πολιτική του απομόνωση, προκάλεσαν τη διασπορά και την απογοήτευση σε εκείνες ακριβώς τις κοινωνικές δυνάμεις που μπορούσαν -και, ίσως, έπρεπε -να στηριχτούν. Καθόλου αναπάντεχα, το εκλογικό σώμα αποπροσανατολίστηκε, η πόλωση κυριάρχησε, κάθε θετικό μήνυμα αγνοήθηκε και τελικά η Ιστορία επαναλήφθηκε ως φάρσα. Ο παλαιός δικομματισμός συνετρίβη αλλά η πρόοδος είναι μακριά, τα μαζικά κόμματα αντικαθίσταται από νέα μαζικά κόμματα, η Νέα Αριστερά και η Νέα Δεξιά δε θέλουν αλλαγές, θέλουν επιστροφή στο παρελθόν, ώστε κάθε μία να δικαιωθεί (;) και να υλοποιήσει (;) και κάποια από τα γερασμένα οράματά της. Πίσω από αυτούς, κάθε ομαδούλα συμφέροντος σκέφτεται τα δικά της. Άλλος να γλιτώσει έστω κι αν φεσώσει, άλλος να κρατήσει τη δουλειά του έστω και εξόδοις των υπολοίπων, άλλος να βγάλει τα σχολικά του απωθημένα σε αυτούς που μισεί. Μια καθυστερημένη ιδεολογικά κοινωνία εξελίχθηκε πρώτα σε trendy απολιτίκ και τώρα γύρισε πίσω σε αυτό που ξέρει. Ούτε οι θεατρίνοι πολιτικοί, ούτε οι κρατικοδίαιτοι πνευματικοί άνθρωποι μπορούν να τη στηρίξουν.

  Επομένως, οι τελευταίες εκλογές δεν αλλάξανε τίποτε ριζικά, η ακυβερνησία οφείλεται στην κονιορτοποίηση των ποσοστών των κομμάτων και όχι σε απαίτηση για νέες ιδέες και σχήματα, ο πολιτικός λόγος παραμένει τριτοκοσμικός (και αυτός επιβραβεύεται) και η ανατολή μιας νέας εποχής φαίνεται μακριά. Όλα αυτά μοιάζουν με ένα δυνατό σπασμό του συστήματος, της Μεταπολίτευσης που τόσοι μίσησαν, περιφρονώντας τα θετικά της, και άλλοι τόσοι θέλουν να την εξελίξουν, προσκρούωντας, όμως, επάνω στα συμφέροντα που εκείνη εξέθρεψε. Μοιάζει πολύ με ένα άλλο φημισμένο γεγονός, έναν όμοια απελπισμένο σπασμό που συνέβη στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά τη Μάχη των Αρδενών, από ένα άλλο σύστημα που έχανε διαρκώς έδαφος. Και για να  νικήσουν τότε οι "καλοί" χρειάστηκε πολύ δουλειά ακόμη, καθώς η έκβαση ήταν τόσο αβέβαιη, όσο ακριβώς είναι και η δική μας τώρα. Οι "επίκτητες" αδυναμίες της Μεταπολίτευσης είναι εμφανώς παρούσες στην ιδεολογία και τον πολιτικό λόγο όσων κέρδισαν -όσο κέρδισαν -στις τελευταίες εκλογές.

Ήρθε λοιπόν, ήδη, το Τέλος της Μεταπολίτευσης; Με τίποτε.