Ο Αντρέας

Πότε δεν είχα την ευκαιρία να μιλήσω προσωπικά με τον Αντρέα Παπανδρέου -καθόλου παράξενο, το αντίθετο θα έκανε εντύπωση. Μια φορά μόνο στη ζωή μου τον είχα δει φευγαλέα, όταν ήταν παρών στα εγκαίνια του νοσοκομείου της πόλης. Όταν πέθαινε σαν σήμερα πριν δεκαέξι χρόνια ταλαντευόμουν πλήρως ως προς το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος και τι τελικά άφησε πίσω του. Η αποτίμησή του περιελάμβανε από τα μεγαλύτερα εγκώμια, μέχρι τις χειρότερες κατάρες και ύβρεις. Σε ένα μόνο πράγμα συμφωνούσαν όλοι: ήταν "ο Αντρέας", έτσι, σκέτο, όπως κάποιος που γνωρίζουμε χρόνια. Παρόλα αυτά, φαίνεται πως ελάχιστοι τον γνώριζαν καλά.

Τα χρόνια που πέρασαν δεν έγινα σοφότερος. Φίλοι και αντίπαλοι δεν αναθεώρησαν τις απόψεις τους. Και οι μεν και οι δε, εστιάζουν πολύ στην τετραετία 1981 -1985 ή στο '89... Για άλλους είναι ο μεγάλος ηγέτης, αυτός που άλλαξε τη χώρα, της έδωσε την αξιοπρέπειά της και συνέβαλλε στην εθνική συμφιλίωση. Για άλλους είναι ο μέγιστος πατερναλιστής, αυτός που εγκαθίδρυσε το Σύστημα που αργοπεθαίνει στις μέρες μας. Είναι περίεργο αλλά κανείς δε νοιάζεται να ψάξει λίγο παραπέρα τη ζωή του, λες και από της εφημερίδες της εποχής μπορείς να μάθεις τα πάντα. Ίσως πρέπει να ψάξουμε πιο πίσω και να επανεντάξουμε τα θετικά και τα αρνητικά του έργου του σε ένα νέο πλαίσιο.

Για παράδειγμα, ο Παπανδρέου είχε την ευκαιρία να ζήσει και να δουλέψει μέσα στην αμερικανική πνευματική ελίτ, σε μια εποχή που κυριαρχούσε ο φορντισμός, οι ποσοτικές μέθοδοι έρευνας και το ροκ εντ ρολ, ως έκφραση χειραφέτησης της νεολαίας. Η Ευρώπη τότε -και αργότερα...-βρισκόταν δεκαετίες πίσω. Η καταγωγή μετρούσε πολύ στην "αξία" ενός ανθρώπου, το τρίπτυχο "γαλλικά -μπαλέτο -πιάνο" ήταν η βάση της καλής ανατροφής, η εργατική τάξη ονειρεύονταν κομουνιστικούς παραδείσους, αφού οι κοινωνικοί αγώνες τιμωρούνταν σκληρά και απέφεραν ελάχιστα, η Εκκλησία διατηρούσε την επιρροή της στο εκπαιδευτικό σύστημα και την κοινωνία και πολλά άλλα. Επομένως, η διαφορά του Παπανδρέου, ως προς τον τρόπο που ανέλυε μια πολιτική κατάσταση ή επικοινωνούσε με τον απλό κόσμο, σε σχέση με τους πολιτικούς του φίλους ή αντιπάλους, ήταν ριζική.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η φυλάκισή του από τη χούντα. Όσο κι αν κινητοποιήθηκαν οι φίλοι του, όσο κι αν η χούντα απέφυγε να εκτελέσει εξέχοντες πολιτικούς, τόσοι μήνες στην απομόνωση, περιμένοντας μια δίκη -παρωδία με σίγουρη καταδίκη, πρέπει να ήταν βασανιστικοί και να έστρεψαν την προσοχή του σε νέα θέματα. Ίσως αυτό να μην είναι άσχετο με τον τρόπο που έδρασε την συνέχεια, την πολιτεία αλλά και τον ιδιωτικό του βίο.

Νομίζω ότι τα παραπάνω επηρέασαν τις εξελίξεις στη χώρα περισσότερο από από τις ιδεολογικές ή άλλες έριδες της δεκαετίας του 70 ή του 80. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, τα ερωτήματα προκύπτουν αμείλικτα: 

-Είχε ο Παπανδρέου την ευκαιρία να αλλάξει την Ελλάδα το '81; Σήμερα, τριάντα ένα (31) χρόνια αργότερα, οι Έλληνες, με το ένα πόδι στην άβυσσο, αρνούνται πεισματικά τις αλλαγές που οι επικριτές του Παπανδρέου θα ήθελαν να είχε κάνει από τότε. Από που προκύπτει ότι ο Παπανδρέου μπορούσε να τις κάνει; Όποιος αμφιβάλλει ας ρίξει μια ματιά στη δημογραφική πυραμίδα της εποχής, ας δει το ανθρώπινο κεφάλαιο που βρισκονταν στην Ελλάδα, τι μόρφωση, δεξιότητες, αξίες και, κυρίως, κοινωνικές δομές διέθετε -για να μην πω διαθέτει - η χώρα και το συζητάμε πάλι.

-Ευνόησε ο Παπανδρέου τον κρατικό πατερναλισμό; Αναμφισβήτητα. Έδωσε χώρο σε πολιτικούς πολύ χαμηλού επιπέδου να αναδειχτούν και να μεταφέρουν στη δημόσια σφαίρα μια νοοτροπία πεζοδρομίου; Προφανέστα. Ήταν αυτό λάθος; Τεράστιο. Αλλά αυτό δε συμβαίνει διαχρονικά στην Ελλάδα; Τρικουπικοί και δεληγιαννικοί δε χρησιμοποιούσαν "κουτσαβάκια" για διάφορα "θελήματα"; Βενιζελικοί και κωνσταντινικοί δεν έκαναν το ίδιο κατά τις πολυετείς τους διαμάχες; Το μετεμφυλιακό κράτος δε χρησιμοποίησε συνεργάτες των ναζί και "έφτιαξε" ένα σωρό κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες που κατέρρευσαν αμέσως με την πετρελαική κρίση; Δηλαδή, γιατί αυτός, ειδικά, έπρεπε να απαρνηθεί τα "πατροπαράδοτα" έθιμα; Μάλιστα, όταν οι κατηγορίες ξεκινούν από πολιτικούς που υπηρέτησαν μια χαρά τα ίδια (και άλλα χειρότερα) έθιμα, φαίνονται τουλάχιστον περίεργες.

-Ενοχοποίησε ο Παπανδρέου την επιχειρηματικότητα; Δηλαδή πιο πριν η επιχειρηματικότητα ήταν ψηλά στις αξίες τις ελληνικής κοινωνίας και αυτό άλλαξε; Μάλλον όχι και τόσο... Γιατί όποιο βιβλίο κι αν διαβάσω βλέπω ότι οι Έλληνες πάντα ήθελαν το Δημόσιο ή τη δική τους μικρή, αν όχι οικογενειακή, επιχείρηση. Δεν πολυσυμπαθούσαν ούτε τις πολυεθνικές, ακόμη και οι εφοπλιστές που έχουν κολοσσούς, συνήθως πρόκειται για οικογενειακές επιχειρήσεις. Επίσης, αντιπαθούσαν να είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι, σωστά σε μεγάλο βαθμό, καθώς η εφαρμογή της εργατικής (και κάθε είδους) νομοθεσίας είναι διαχρονικά ελλιπής. Η καλοήθης επιχειρηματικότητα, αυτή που σε άλλες χώρες έδωσε επιχειρηματίες όπως ο Ναθαναήλ Ρότσιλντ, ο Τζον Ροκφέλερ, ο Άλφρεντ Νόμπελ ή ο Τόμας Έντισον, στην Ελλάδα απλώς δεν υπάρχει -εκτός, ίσως, από τους εφοπλιστές -ουτε καν σήμερα.

-Έστρεψε την Ελλάδα στον Τρίτο Κόσμο; Τόσες φιλίες με τους Άραβες και η Πρωτοβουλία των Εξ, μήπως μας βγήκανε σε κακό; Αυτό είναι το καλύτερο part της κριτικής. Το καλύτερο, γιατί έχει βάση, όντως, τα ελληνικά και τα αμερικά συμφέροντα συγκλίνουν περισσότερο από όσο γενικά πιστεύεται. Ωστόσο, δεν προσφέρει εναλλακτική. Δηλαδή ο Ρίγκαν θα αγαπούσε ξαφνικα την Ελλάδα, αν ο Παπανδρέου δεν έπαιρνε την Πρωτοβουλία των Εξ; Όχι γιατί μετά την ιρανική επανάσταση τα αμερικανικά συμφέροντα περνούσαν υποχρεωτικά από την Τουρκία. Μάλιστα, τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ δεν έγιναν καν τρομοκρατικές επιθέσεις σε αμερικανικούς στόχους. Οι βάσεις δεν έφυγαν. Επομένως, τους πραγματικούς λόγους της σύγκρουσης ορισμένων Αμερικάνων με τους Παπανδρέου θα πρέπει να τους ψάξουμε σε άλλες κατευθύνσεις.

Επομένως, μήπως αυτό που ενοχλεί, πραγματικά, είναι η ατελής κοινωνική αλλαγή του έγινε στα 80s; Όχι, δυστυχώς, γιατί ήταν ατελής αλλά γιατί επρόκειτο για αλλάγη και στην Ελλάδα όσο περισσότερο μιλάμε για αλλαγή, τόσο λιγότερο τη θέλουμε. Άνθρωποι που είχαν γεννηθεί σε χωριά μπορούσαν να κάνουν τοπ καριέρα, έστω κι αν δε χρησιμοποιούσαν μαχαιροπίρουνο για να καθαρίζουν το φρούτο, οι γυναίκες εργάζονταν, φλέρταραν, μορφώνονταν, χωρίς να υποχρεώνονται να το κρύβουν (μέχρι να χάσουν στη συνέχεια τα αβγά και τα πασχάλια -αλλά αυτό είναι θέμα άλλου ποστ) και, σταδιακά, έγιναν όλα αυτά που φοβόνταν όσοι έγραφαν βοηθήματα για την Έκθεση της Γ΄ Λυκείου: ο υλικοτεχνικός πολιτισμός επικράτησε του ηθικοπνευματικού ή, σωστότερα, μια στρεβλή καταναλωτική (ψευδοϋλιστική) κουλτούρα διαδέχτηκε μια φαρισαϊκή ηθικοπνευματική κουλτούρα.

Ο ρόλος του Αντρέα Παπανδρέου ήταν σίγουρα καταλυτικός. Όχι μόνο γιατί έφτιαξε το Σύστημα που φέσωσε για τα καλά εμάς τους νεότερους (χωρίς, όμως να το τιθασεύσουν οι διάδοχοί του -ούτε ο Μητσοτάκης, ούτε ο Σημίτης τα κατάφεραν, ενώ ο Καραμανλής ο Β΄ δεν προσπάθησε καν) αλλά και γιατί ακόμη και οι λεπτομέριες της ζωής του επέδρασαν καταλυτικά επάνω στον τρόπο που σκέφτοταν η μεταπολιτευτική Ελλάδα: η αγάπη του Αντρέα για το ρεμπέτικο ή το "νεύμα" πάνω στο αεροπλάνο στη Λιάνη ή οι προσπάθειες της Μαργαρίτας για τη χειραφέτηση των γυναικών  προχώρησαν τα κοινωνικά ήθη πολύ περισσότερο από την τέχνη ή τα δοκίμια της εποχής -αυτό μπορεί να θεωρηθεί και ως παραίνεση για όσους φιλοδοξούν να αλλάξουν την Ελλάδα σήμερα.

Άσχετα με το πόσο αυστηρά ή ελαστικά κρίνει κανείς τον Παπανδρέου, είναι γεγονός ότι ήταν από τους ελάχιστους πρωθυπουργούς που ήταν γνωστός διεθνώς πολύ πριν κερδίσει εκλογές. Επίσης, δημιούργησε, εν πολλοίς μόνος του, μια παράταξη που μιλούσε και, εν μέρει υλοποιούσε, αλλαγές και κέρδισε απανωτά εκλογές, σε μια αρκετά συντηριτική χώρα. Πλην του Μιτεράν, δεν νομίζω να το κατάφερε άλλος Ευρωπαίος πολιτικός της εποχής μας. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, που πρέπει να απαντηθεί, αν θέλουμε να κάνουμε σα χώρα ένα βήμα μπροστά, είναι γιατί η κοινωνία μας χρειάζεται πάντα ένα ηγέτη, καλύτερο ή χειρότερο, για να προχωρήσει και αποτυγχάνει να αυτορρυθμίζεται; Μήπως ο πατερναλισμός προκύπτει από τη ζήτηση και όχι την προσφορά;