Η Πόλις Εάλω: Παραμύθια και μαθήματα

Αν και η εξέταση ειδικών ιστορικών θεμάτων από μη ιστορικούς είναι παρακινδυνευμένη, λόγω ημέρας ας ψάξουμε το ζήτημα λίγο παραπάνω. Έτσι και αλλιώς η πληροφόρηση για την Άλωση της Πόλης είναι μεγάλη. Σ' αυτό το ποστ θα ασχοληθούμε με κατεστημένες ιδέες που μας λένε στο σχολείο και τα μίντια σχετικά με την Άλωση, oi οποίες όμως μοιάζουν με παραμύθια, αν τις ψάξεις λίγο παραπάνω. Όχι σαν τους γνωστούς θρύλους (π.χ. ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς) αλλά ευχάριστα αφηγήματα, τα οποία αναγνωρίζονται πιο δύσκολα ως παραμύθια.

Παραμύθι Νο 1: Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε στην Άλωση από τους Τούρκους

Σαν να λέμε... η κακοδιαχείριση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου οδήγησε στο Μνημόνιο. Δεν μπορεί να ισχύει κάτι τέτοιο.  Η Άλωση των Σταυροφόρων οδήγησε σε σφαγές και λεηλασίες, επομένως, ήταν έγκλημα, όση επιείκια και αν θες να δείξεις. Άλλο πράγμα, όμως, αυτό και άλλο ότι ευθύνεται για την Άλωση από τους Τούρκους.

Πολύ πιο σημαντικές είναι κάποιες λεπτομέρειες της πρώτης Άλωσης. Πχ όταν οι Βυζαντινοί αυλικοί διασχίζαν το δρόμο της εξορίας για τη Νίκαια ο λαός τους αποδοκίμαζε και τους κορόιδευε. Ακόμη, τα βυζαντινά κράτη που δημιοργήθηκαν μετά το 1204 ποτέ δεν ενοποιήθηκαν, ούτε με τη βία, ούτε με τη διπλωματία, παρόλο που είχαν κοινή θρησκεία και κοινή καταγωγή.

Παραμύθι Νο 2: Ο στρατός των Τούρκων ήταν ανίκητος

Ο στρατός των Τούρκων είχε ηττηθεί αρκετές φορές μέχρι να πέσει το Βυζάντιο και κάποιες φορές και από τους Βυζαντινούς. Ακόμη και την κρίσιμη στιγμή, χρειάστηκε αρκετό καιρό μέχρι να καταλάβει την Πόλη. Οι έριδες και οι εμφύλιοι δεν έλειπαν. Και όμως απέναντι σε αυτούς οι Βυζαντινοί αντέταξαν 5000 πολεμιστές, πολλοί από τους οποίους ήταν ξένοι. Ολοκληρη η Πόλη είχε περίπου 180.000 κατοίκους. Εκατοντάδες χιλιάδες ήταν οι καλόγεροι. Παρόλα αυτά, δε φάνηκαν και πολλοί πρόθυμοι για να υπερασπιστούν την Πόλη -ας το σημειώσουμε κι αυτό.

Επίσης, το κράτος που εφτά αιώνες πριν χρησιμοποιούσε το "υγρό πυρ" εναντίον των Αράβων, δεν είχε καθόλου πυροβολικό.

Παραμύθι Νο3: Εγκατάλειψη από τη Δύση

Ώπα, στοπ, ένα λεπτό... Να το ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής. Είτε οι Δυτικοί  κ α λ ώ ς  επενέβαιναν στο Βυζάντιο ή  κ α κ ώ ς. Και τα δυο μαζί δε γίνεται.

Σε περίπτωση που θα θέλαμε να γινόταν μια  Σταυροφορία, ας σκεφτούμε. Η Α΄ Σταυροφορία, όντως, έσωσε το Βυζάντιο από τους Σελτζούκους, δέκα μόλις χρόνια μετά το Ματζικέρτ και οδήγησε στα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων. Οι Βυζαντινοί είχαν "αδειάσει" τη Β΄και την Γ΄ Σταυροφορία, κλείνοντας ειρήνη με τους Άραβες. Οι επόμενες σταυροφορίες είχαν εκφυλιστεί και αποτύχει αφού τα λατινικά βασίλεια των Αγίων Τόπων είχαν καταληφθεί σταδιακά από τους Μαμελούκους. Αξίζει να θυμόμαστε, πάντως, ότι οι Σταυροφορίες, τουλάχιστον επίσημα, κατευθυνόταν προς την Παλαιστίνη, όχι την Κωνσταντινούπολη. 

Ακόμη χειρότερα, οι βασικοί παίκτες πηγαίναν κατά διαβόλου. Το 1306 ξέσπασε εμφύλιος στη γερμανική αυτοκρατορία που κράτησε πολύ. Την ίδια χρονιά η παπική έδρα μεταφέρθηκε στην Αβινιόν, προκαλώντας εσωτερικές συγκρούσεις στον παπισμό για πάνω από ένα αιώνα. Την επόμενη χρονιά, οι Ναΐτες Ιππότες (οι γνωστοί...), το πιο σκληροπυρηνικό Τάγμα στον πόλεμο κατά των μουσουλμάνων, διαλύθηκαν. Λίγες δεκαετίες μετά Αγγλία και Γαλλία ξεκίνησαν τον Εκατονταετή Πόλεμο -ο οποίος μάλιστα κράτησε περισσότερο από όσο υποδηλώνει το όνομά του και έληξε την ίδια χρονιά που έπεσε η Πόλη.

Οι μικρότεροι παίκτες (οι ιταλικές πόλεις και κάποιοι φεουδάρχες) ήταν γενικά αναξιόπιστοι -τέτοιοι ήταν και επικεφαλής της Δ΄ Σταυροφορίας. Στα μέσα του 14ου αιώνα ξέσπασε η επιδημία πανώλης που αφάνισε περίπου το 1/3 του πληθυσμού της Ευρώπης. 

Με βάση όλα τα παραπάνω, π ο ι ο ς  θα ξεκινούσε σταυροφορία υπέρ του Βυζαντίου και  γ ι α τ ί;

Παραμύθι Νο 4: Η διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών οδήγησε στην Άλωση

Εδώ υπάρχει ένα γεγονός: όντως υπήρξε στην Πόλη μια διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών. Όμως αυτή ξέσπασε λίγο πριν την Άλωση και  α φ ο ύ  το Βυζάντιο είχε ηττηθεί στρατηγικά, πολιτικά και ιστορικά.

Πολύ πιο σημαντικό είναι να δούμε τι κρύβει η διαμάχη π έ ρ α από την ένωση των Εκκλησιών. Τα κηρύγματα σοφών της εποχής (πχ ο Γεμιστός) μιλούσαν για την ανάγκη μετασχηματισμού της Αυτοκρατορίας σε εθνικό βασίλειο -όπως έκανε πχ η Γαλλία ή Αγγλία. Αυτό σήμαινε αλλαγή των θεσμών και της ιδεολογίας της Αυτοκρατορίας. Ο αυτοκράτορας (πολλών λαών, έστω και ως τίτλος) θα γινόταν βασιλιάς (ενός έθνους), η Εκκλησία θα έπρεπε να αποχωριστεί την κρατική προστασία (όπως πχ η Καθολική Εκκλησία) και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες θα έπρεπε να παραχωρήσουν μέρος της εξουσίας τους στις πόλεις και το λαό. Αν και οι σοβαρότεροι αυτοκράτορες προσπάθησαν να δώσουν μια τέτοια κατεύθυνση, έστω και καθυστερημένα, άλλοι αυτοκράτορες μαζί με τα κατεστημένα συμφέροντα τορπίλισαν κάθε αλλαγή. Όταν η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο, οι δυο τελευταίοι αυτοκράτορες προσπάθησαν να ενώσουν τις Εκκλησίες για να πάρουν στρατιωτική βοήθεια. Ήταν το ελάχιστο που μπορούσαν να κάνουν για να κερδίσουν χρόνο, μέχρι να ωριμάσουν οι συνθήκες ενός ευρύτερου μετασχηματισμού. Παρόλα αυτά, τα κατεστημένα συμφέροντα προτίμησαν να ανεχθούν τους Οθωμανούς που εγγυόταν ότι καμιά κοινωνική μεταβολή δε θα γινόταν. (Τροφή για σκέψη: Στην περίφημη σύνοδο της Φεράρα, εκείνοι που αντέδρασαν περισσότερο ήταν οι μητροπολίτες περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επίσης, ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση γκρέμισε τον Ναό των Αγίων Αποστόλων που ήταν το ίδιο ξακουστός με την Αγία Σοφία και όπου ήταν θαμμένοι οι περισσότεροι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες, το σημαντικότερο ίσως μνημείο της βυζαντινής εξουσίας της εποχής εκείνης.)

Παραμύθι Νο 5: "Ήταν θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει..." 

Μέχρι τώρα μιλούσαμε σοβαρά. Τώρα το ξεφτιλίσαμε...

Και μια εναλλακτική οπτική:

Το Βυζάντιο ήταν μια ανομοιογενής αυτοκρατορία ήδη εν τη γενέσει του. Προκειμένου να εξασφαλίσει τη συνοχή του εγκατέλειψε, πρώτα, τους διαφορετικούς (εθνικούς, αιρετικούς κλπ), οποίοι υποδέχτηκαν εύκολα τους Άραβες. Έτσι η Εκκλησία έγινε ένας από τους στυλοβάτες του Κράτους. Ο εξελληνισμός των ελίτ προχώρησε απρόσκοπτα αλλά δεν ήταν όλα τα έθνη της αυτοκρατορίας φορείς του ελληνικού πολιτισμού. Αργότερα, η αναδιοργάνωση του κράτους σε "θέματα" οδήγησε στη δημιουργία της μεγάλης γαιοκτησίας. Σταδιακά, η κοινωνικές δομές παγιώθηκαν. Πρώτα, οι ελεύθεροι καλλιεργητές εκτοπίστηκαν από τους "δυνατούς". Χριστιανικοί πληθυσμοί που δεν ήταν Έλληνες εύκολα κατακτήθηκαν από τους Σελτζούκους και δεν ανακτήθηκαν ποτέ. Το Βυζάντιο τότε αντί να στηριχτεί στις δικές του δυνάμεις, προτίμησε να στηριχτεί στους Σταυροφόρους -για να μην απειληθεί το εσωτερικό στάτους κβο. 

Έπειτα, οι πόλεις φτωχύνανε από τα προνόμια που δινότανε στους Ιταλούς. Η πρώτη Άλωση απλώς έδειξε ότι το ρήγμα ανάμεσα στη βυζαντινή αριστοκρατία και το κράτος  τ η ς, από τη μία,  και το λαό, από την άλλη, ήταν ήδη βαθύ. Αλλά και στο εσωτερικό της υπήρχαν διαιρέσεις. Βυζαντινοί άρχοντες μοιράστηκαν μέρος της Αυτοκρατορίας και δεν επανενώθηκαν ποτέ, ουτέ καν μετά την ανάκτηση της Πόλης. Ο λαός και οι πόλεις (οι ελληνικοί πληθυσμοί, κυρίως, οι υπόλοιποι είχαν ήδη χαθεί) οδηγήθηκαν σταδιακά στην απόγνωση. Άλλοι στράφηκαν στην Εκκλησία (μοναχοί κλπ) και άλλοι στην Επανάσταση (οι Ζηλωτές και ο δεύτερος βυζαντινός εμφύλιος πόλεμος). Η ήττα των Ζηλωτών με τη συνδρομή των Τούρκων έκανε την εξέλιξη μη αντιστρεπτή. Οι Τούρκοι καταλάβανε σταδιακά εδάφη -κλειδιά, ενώ η βυζαντινή αριστοκρατία ασχολούνταν με δυναστικούς γάμους, διανομή των (όλο και λιγότερων κρατικών  προνομίων) κοκ. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι Τούρκοι τότε ήταν πολύ ανεκτικοί με τους κατεκτημένους, τους έδιναν φορολογική ατέλεια, σεβότανε την Εκκλησία κ.α. Τότε, στον ελλαδικό χώρο, ξέσπασαν ιδέες "εθνικές" που βοήθησαν τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνισμού (και διαφοροποίησαν αποφασιστικά τους ελλαδίτες από τους πάντα πιστούς σε κάποια αυτοκρατορική ιδέα μικρασιάτες) αλλά δεν κατάφεραν να αλλάξουν την τροπή των πραγμάτων. 

Το Βυζάντιο αποφάσισε να μην αλλάξει το στάτους κβο, ούτε στο ελάχιστο. Επομένως, κατά την Άλωση, κανείς δεν είχε μείνει να υπερασπιστεί την Αυτοκρατορία. Πολλοί ήταν δουλοπάροικοι σε καιροσκόπους μικρογαιοκτήμονες, πολλές πλούσιες πόλεις ήταν στα χέρια των Τούρκων, οι λίγες που ήταν στα χέρια των βυζαντινών είχαν χάσει τα πολύτιμα μονοπώλια τους (όχι μόνο τα εμπορικά αλλά και της τεχνογνωσίας), άλλοι δεν εμπνεόταν να πολεμήσουν για την αυτοκρατορία και γινόταν καλόγεροι, ενώ οι άρχοντες της εποχής νοιαζόταν κυρίως για το πως θα παραμείνουν "άρχοντες", είτε με βυζαντινή, είτε με οθωμανική κυριαρχία. Πως, επομένως, ο Μωάμεθ ο Β΄να μη γίνει "Πορθητής";

Διαβάστε: 

Ελένη Αρβελέρ, Η πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Εκδ. Ψυχογιος

Δείτε: : http://www.youtube.com/watch?v=m3iiH7BEsoA&feature=related