Οι λευκοί ελέφαντες της Μεταπολίτευσης

Σύμφωνα με το μύθο, η κατοχή του λευκού ελέφαντα στο βασίλειο της Ταϊλάνδης υποδηλώνει ότι υπάρχει δικαιοσύνη και ευημερία στη χώρα. Ως έκφραση, σημαίνει κάτι που δεν προσφέρει απολύτως τίποτε αλλά απεναντίας η συντήρησή του κοστίζει πολύ. Κοιτώντας πίσω στο χρόνο, μπορούμε να βρούμε πολλά ήθη, αξίες, κανόνες αυτής χώρας που όχι μόνο μας κόστισαν πολύ αλλά και δεν εννοούμε να τα απορρίψουμε. Ακόμη χειρότερα, λόγω της φύσης τους, κανείς -ουτέ καν η Τρόικα -δεν μπορεί να μας υποχρεώσει να ανοίξουμε τα μάτια μας. Ακόμη κι αν οι παρακάτω λευκοί ελέφαντες γεννήθηκαν σε προηγούμενες εποχές, ήταν κατα τη Μεταπολίτευση που κάθησαν στο σβέρκο μας και δε λένε να το κουνήσουν ρούπι.

Πρώτος λευκός ελέφαντας: βουλευτική ασυλία και παραγραφές αδικημάτων

Η επίσημη δικαιολογία που ακούγεται είναι ότι η βουλευτική ασυλία προστατεύει τους βουλευτές από κακόβουλες επιθέσεις εναντίον τους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η παραγραφή των (ενδεχόμενων) αδικημάτων μετά το πέρας μιας θητείας τους εξασφαλίζει ότι δε θα υποστούν πολιτικές διώξεις.

Στην πράξη, βέβαια, ξέρουμε ότι οι καταγγελίες για σκάνδαλα είναι συνεχείς -τουλάχιστον από όσο θυμάμαι εγώ -αλλά ποτέ δε μαθαίνουμε τι έγινε τελικά, αφού κανένα κοινοβουλευτικό κόμμα δεν μπορεί να συμφωνήσει με ένα άλλο ούτε έχει υπάρξει κάποια αυστηρή κύρωση ανάλογη με τη σοβαρότητα ενός αδικήματος. Αν δεν υπήρχε η βουλευτική ασυλία, θα ήμαστε άραγε χειρότερα; Θα καταλήγανε πολιτικοί στη φυλακή, μόνο και μόνο για λόγους αντεκδίκησης; Σε μία χώρα που έχουν δολοφονηθεί μέχρι και ανώτατοι άρχοντες και η πολιτική βία ξορκίζεται με γενικόλογες αναφορές -”καταπίεση”, “αγανάκτηση” κα-τίποτε δεν αποκλείεται. Όμως, η μετατροπή των πολιτικών σε μια κλειστή κάστα αποκομμένη από την κοινωνία και με ενισχυμένη προστασία από τις ελεγκτικές αρχές είναι πολύ χειρότερη.

Δεύτερος λευκός ελέφαντας: κλειστές αγορές

Είτε μιλάμε για τα επιστημονικά επαγγέλματα είτε όχι, είτε μιλάμε για μεγάλες επιχειρήσεις είτε για τοπικά καρτέλ, οι κλειστές αγορές είναι γενικα ανεκτές στη χώρα, καθώς κατάφεραν να εμπλέξουν μεγάλο αριθμό πολιτών. Γιατί συντηρούμε τις κλεστές αγορές; Η δύναμη της συνήθειας δεν αρκεί για να συντηρείται τόσο σχολαστικά κάτι που εμφανώς έχει αποτύχει -αναλογιστείτε μόνο πόσο κοστίζουν οι υπηρεσίες υγείας, μεταφορών ή τουρισμού ή το γάλα κοκ. Φαίνεται πιθανότερο ότι το απαρχαιομένο “σύστημα” συντηρεί πολύ περισσότερους από τους καθημερινούς ανθρώπους που θα πληγούν άμεσα από την απελευθέρωση. Ένα απίστευτο αλισβερίσι ανάμεσα στο πελατειακό κράτος, τους κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς έχει κατοχυρώσει τα προνόμιά τους σε βάρος μας. Μέχρι πότε;

Τρίτος λευκός ελέφαντας: μονιμότητα πανεπιστημιακών και τείχη προς τις πολυεθνικές

Θεωρητικά, ένας ακαδημαϊκός στοχεύει στην αθανασία. Έχει σκοπό να κάνει μια σπουδαία ανακάλυψη, να αφήσει ένα μεγάλο έργο πίσω του, να αλλάξει το πως σκέφτονται οι άνθρωποι. Όχι στην Ελλάδα. Εδώ τα πανεπιστήμια είναι πολύ απασχολημένα με τον εαυτό τους. Πως θα εκλέγονται οι πρυτάνεις; Τι μερίδιο από την πίτα θα παίρνουν οι συνδικαλιστές φοιτητές; Θα ισχύσει πάλι το άσυλο; Μία βασική αιτία νομίζω πως είναι ότι οι καθηγητές, άπαξ και φτάσουν στην πρώτη βαθμίδα, τελειώνει η ακαδημαϊκή τους καριέρα καθώς δεν μπορούν να πάνε σε καλύτερο πανεπιστήμιο, δεν μπορούν να μετατεθούν σε ερευνητικό κέντρο ή να στραφούν στην αγορά και μετά να επιστρέψουν στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Επομένως, στην πιο παραγωγική περίοδο ξεμένουν από στόχους. Ξεκινούν να γίνονται, πολιτικοί, επαγγελματίες, μέντορες δημοσίων προσώπων και φοιτητοπατέρων, οτιδήποτε εκτός από μια συγκλονιστική ανακάλυψη. Αντίστοιχα και η αντιμετώπιση των επιχειρήσεων από μερικούς μανδαρίνους.Αγνοώντας προκλητικά ότι η κοινωνικά χρήσιμη γνώση σήμερα παράγεται κυρίως στα παγκοσμίου κύρους πανεπιστήμια, τα διακρατικά ερευνητικά κέντρα και τους τομείς Ε&Α των πολυεθνικών, τα ελληνικά πανεπιστήμια γυρίζουν την πλάτη στις επιχειρήσεις. Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι υπάρχουν κίνδυνοι από την επιχορήγηση συγκεκριμένων σχολών σκέψης σε κοινωνικές επιστήμες, τίποτε δε δικαιολογεί τον αρνητισμό σε τμήματα επιστημών υγείας, πολυτεχνείων κλπ.

Τέταρτος λευκός ελέφαντας: ΔΕΚΟ

Οι ΔΕΚΟ προέκυψαν ως απάντηση στην ανεπάρκεια (ή τον καιροσκοπισμό) των ελλήνων κεφαλαιούχων, οι οποίοι αδυνατούσαν να πραγματοποιήσουν επενδύσεις σε μεγάλη κλίμακα. Χρειάστηκε το κράτος να παρέμβει και να ενοποιήσει τα τοπικά δίκτυα, να τα επεκτείνει ακόμη και στα χωριά και να ανεβάσει το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων του. Για να εξασφαλίσει ότι δεν πρόκειται να απειληθεί οικονομικά, κατοχύρωσε το μονοπώλιο. Σταδιακά, προσέλαβε ένα τεράστιο αριθμό από μάνατζερς, συμβούλους και εργαζόμενους, οι οποίοι αμοίβονται πάνω από τα προσόντα τους και -αυτό είναι το χειρότερο -πάνω από τις δυνατότητες των επιχειρήσεων. Στις μέρες μας το μονοπώλιο έχει καταργηθεί, τα κέρδη έχουν συρρικνωθεί -όταν δεν έχουν γίνει ζημίες -. αλλά οι μειώση του υψηλόβαθμου και του χαμηλόβαθμου προσωπικού συζητείται αλλά δεν υλοποιείται. Και οι φορολογούμενοι πληρώνουν.

Πέμπτος λευκός ελέφαντας: μονιμότητα ΔΥ

Το απόλυτο ταμπού. Καθιερώθηκε σε μια προσπάθεια το κράτος να αποκτήσει συνέχεια αλλά -ως συνήθως -η προσπάθεια ξεφτιλίστηκε στην πορεία. Η σχετική διαφάνεια του ΑΣΕΠ -όποιος αμφιβάλλει για το “σχετικη” ας σκεφτεί με ποιον τρόπο μπορούσε να αποκτηθεί η μέχρι πρόσφατα κρίσιμη προσαύξηση του 50% -ήρθε αργά, η μονιμότητα επεκτάθηκε μέχρι και τους κηπουρούς -αν αλλάξεις κηπουρό ο σχεδιασμός του κράτους προφανώς ανακόπτεται -οι μισθοί αυξανόταν μέχρι πρόσφατα, ανεξάρτητα από την παραγωγικότητα, και τώρα δεν πρέπει να απολυθεί κανείς. Αντεπιχειρήματα όπως πως να διαχωριστούν οι παραγωγικοί από τους υπόλοιπους έχουν βάση αλλά νομίζω ότι μπορούν να μπουνε κάποιοι κανόνες. Πχ όσες εργασίες μπορούν και είναι σκόπιμο να ανατεθούν σε ιδιώτες και οι αντίστοιχοι ΔΥ να απολυθούν. Δεν ισχυρίζομαι ότι είναι απλό αλλά να επινοούμε τρόπους για να συντηρούμε όλους αυτούς μου φαίνεται δυσκολότερο.

Έκτος λευκός ελέφαντας: ουρανοξύστες (ή μάλλον η απαγόρευσή τους)

Πρόκειται για ένα θέμα που κανείς πολιτικός ή επιστήμονας δε θίγει. Σε γενικές γραμμές, οι ουρανοξύστες αποτελούν ένα ασφαλή δείκτη επιχειρηματικότητας. Τα ψηλά κτίρια κατασκευάζονται από κοινωνίες και ανθρώπους που στοχεύουν ψηλά. Δεν είναι τυχαίο που η Ασία, μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, ξεφύτρωσαν παντού ουρανοξύστες στις μεγάλες πόλεις. Τα αντεπιχειρήματα, για την περίπτωση της Ελλάδας, είναι ότι πληγώνουν το μεσογειακό τοπίο και τα μνημεία μας ενώ η υψηλή σεισμικότητα εγκυμονεί κινδύνους. Όμως, η αφετηρία των αντιδράσεων μάλλον πρέπει να αναζητηθεί στη δομή της έγγειας ιδιοκτησίας. Πολλοί, μικροί ιδιοκτήτες, με κατακερματισμένο κλήρο σε πατριαρχικά νοικοκυριά. Που να βρεθεί ο χώρος για ουρανοξύστες; Κάθενας, από πάρα πολλούς, έδινε για αντιπαροχή ένα -ένα τα μικρά του οικόπεδα, χωρίς να συνεταιρίζεται με άλλους αν δεν ήταν απολύτως αναγκαίο -αλλιώς τι “αφέντης” θα ήταν; -και εκβίαζε με τη ψήφο του όποιον του στεκόταν εμπόδιο. Σήμερα που βλέπουμε πόσο άσχημες, δυσλειτουργικές και επικίνδυνες μπορούν να γίνουν οι πόλεις, μέσα από μια γκρίζα θάλασσα από πολυκατοικίες, μήπως ήρθε η ώρα να ευνοήσουμε τους μεσαίους ουρανοξύστες των είκοσι -τριάντα ορόφων; Κάθε ένας ουρανοξύστης να χτίζεται στη θέση επτά -οκτώ πολυκατοικιών και ό,τι κερδίζεται σε ύψος να γίνεται πράσινο και χώροι στάθμευσης γύρω από τον ουρανοξύστη. (Όσο για τη σεισμικότητα της χώρας, νομίζω ότι στην Κίνα ή την Ιαπωνία είναι πολύ χειρότερα αλλά το αντιμετωπίζουν.)

Έβδομος λευκός ελέφαντας: ολυμπιακά ακίνητα

Η Ελλάδα, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες πόλεις που διοργάνωσαν Ολυμπιακούς Αγώνες, έκανε μόνιμες κατασκευές και τις σκόρπισε σε όλη την Αθήνα. Όταν τελείωσαν οι Άγωνες κάποια ακίνητα αξιοποιήθηκαν, άλλα πουλήθηκαν, ενώ άλλα ρημάζουν. Ένα βασικό εμπόδιο -πέρα από τα μεγέθη της ελληνικής αγοράς -είναι οι διακασίες που ακολουθούνται και που επιτρέπουν από τη συνεχή διατύπωση ενστάσεων μέχρι τις κραυγές για σκάνδαλα. Νομίζω ότι οι ανταγωνιστικές διαδικασίες σε διεθνές επίπεδο μπορούν να εξασφαλίσουν καλύτερα τα συμφέροντα του Δημοσίου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αρκούν από μόνες τους. Το γεγονός πάντως είναι ότι οι αχρησιμοποίητες κατασκευές είναι ό,τι χειρότερο σε αυτή τη συγκυρία -για να μη μιλήσουμε ότι έχουν περάσει ήδη οκτώ χρόνια που δεν προσφέρουν κάτι αλλά εξακολουθούν να κοστίζουν.

Όγδοος λευκός ελέφαντας: η ασυδοσία στο ποδόσφαιρο

Οι ποδοσφαιρόφιλοι ξέρουν ότι το αυτοδιοίκητο είναι προαπαιτούμενο από τη FIFA προκειμένου οι ομάδες μας να συμμετέχουν σε διεθνείς διοργανώσεις. Ισχύει και σε άλλες χώρες. Εντάξει. Όμως η ασυλία που απολαμβάνουν οι παράγοντες του ποδοσφαίρου (ο όρος είναι ενδεικτικός), οι αθλητές και οι οπαδοί για κάθε υποχρέωσή τους -φορολογική, στρατολογική και πολλές άλλες – απέναντι στη χώρα είναι ένα εξωφρενικό ατόπημα. Μπορούμε να θυμηθούμε περιπτώσεις προέδρων με περίεργες εξωγηπεδικές δραστηριότητες, ποδοσφαιριστές με σκανδαλώσεις μεταθέσεις στο Στρατό (ή μάλλον την Αεροπορία), χωρίς να είναι οι μόνοι βέβαια, και οπαδοί που παραβιάζουν κάμποσες διατάξεις του ποινικού κώδικα ανενόχλητοι. Τους χρειαζόμαστε; Μια και μετράμε πλέον αρκετές επιτυχίες στον αθλητισμό, όχι μόνο στο ποδόσφαιρο, μπορούμε να μάθουμε από την εμπειρία. Αν κοιτάξουμε ποιες ομάδες κατακτήσανε τίτλους σε διεθνές επίπεδο, θα δούμε ότι η διοίκηση τους ήταν αξιόπιστη και οικονομικά στιβαρή. Οι παίκτες είχαν εμπειρία και βιώματα από σημαντικές αναμετρήσεις, έπειτα από μακρές και κοπιαστικές προσπάθειες. Και οι οπαδοί απέφευγαν τις υπερβολές. Η κρατική προστασία -οικονομική, θεσμική, κλπ- δεν προσέφερε κάτι. Επομένως, το κανάκεμα ομάδων, “σταρς” και οπαδών, μάλλον εμποδίζει τα αποτελέσματα αντί να τα φέρει. Και τώρα που η τηλεοπτική δημοκρατία εκπνέει, καιρός να τελειώνουμε και με τον κρατικοδίαιτο αθλητισμό.

Ένατος λευκός ελέφαντας: η πολιτική βία ως συμβολική ενέργεια αντίστασης

Αν και η πολιτική βία υπάρχει από πολύ παλιά στην Ελλάδα, την εποχή της Μεταπολίτευση απέκτησε ιδεολογικό περιεχόμενο. Η πολιτική βία δεν περιορίζονταν πλέον σε μια μάχη υπέρ της παράταξης/ του αρχηγού αλλά απέκτησε και μια συμβολική διάσταση, ιδίως οι πιο ήπιες μορφές της που θεωρήθηκαν κοινωνικά αποδεκτές. Έτσι ο αποκλεισμός των δρόμων, το κάψιμο των πανεπιστημίων, το ξύλο σε κάθε ευκαιρία, θεωρήθηκαν πράξη αντίστασης -ενώ επί της ουσίας ήταν πράξη υποτέλειας προς τους κομματικούς πάτρωνες. Οι καταστροφές μετά από επεισόδια πρέπει να σταματήσουν, όχι μόνο γιατί είναι μεμπτές αλλά και γιατί μακροπρόθεσμα υπονομεύουν το σκοπό για τον οποίο υποτίθεται ότι γίνονται. Κανείς δεν μπορεί να εκβιάζει τους υπόλοιπους και να περιμένει καλή μεταχείριση από αυτούς στο μέλλον. Η πολιτική βία οδηγεί σε σκλήρυνση της καταστολής. Θέλουμε να φτάσουμε μέχρι εκεί;

Το σκότωμα των ελεφάντων δε θα είναι εύκολη υπόθεση. Ωστόσο, αν σκεφτούμε ότι στηρίζονται περισσότερο σε ιδεοληψίες ή μικροσυμφέροντα και όχι στο κοινωνικό όφελος, ο στόχος γίνεται σαφώς πιο εύκολος.