Διάβασα αυτό σήμερα, το οποίο αποτελεί συνέχεια αυτού . Εν ολίγοις, ο Πάολο Κοέλιο, σε μια -δυο δηλώσεις του, απαξίωσε πλήρως το έργο του Τζαίημς Τζόυς. Σε άλλες εποχές μάλλον θα περνούσε απαρατήρητο. Οι εφημερίδες θα έγραφαν μια -δυο φορές για το θέμα, η τηλεόραση δε θα ασχολούταν -ασφαλώς -και μόνο στον ειδικό τύπο θα γίνονταν εκτενέστερες συζητήσεις. Σήμερα, όμως, είναι η εποχή του Διαδικτύου. Όλοι μπορούν να έχουν άποψη και να ακούγεται -και ευτυχώς. Όμως, κρίνοντας από την ευκολία που αστήρικτες απόψεις κατακτούν πανεύκολα το Διαδίκτυο, νομίζω πως αξίζει να ασχοληθούμε λίγο. Και για ένα πρόσθετο λόγο. Όλα αυτά μας επαναφέρουν σε ένα βασικό ερώτημα: πως μετράται αξία ενός έργου -και κατ' επέκταση, μιας πρότασης/ άποψης σε οποιαδήποτε μορφή, ως έργο τέχνης, λογοτεχνίας ή δοκίμιο;
Δεν πρόκειται για ασήμαντο ερώτημα. Είναι σαφές ότι το γούστο επηρεάζει τη συμπεριφορά, τις αποφάσεις, ακόμη και την ψήφο, των ανθρώπων τουλάχιστον όσο και η κριτική σκέψη. Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν πάντα λογικά σε κάτι, πολλές φορές αντιδρούν συναισθηματικά ή και παρορμητικά. Το θέμα θα με ενδιέφερε ακόμη κι αν Τζόυς δεν ανήκε στους αγαπημένους μου συγγραφείς επειδή ο Κοέλιο δεν επιτίθεται απλώς σε ένα έργο αλλά σε συγκεκριμένες τεχνικές μυθοπλασίας. Προτιμά ένα ύφος ανάλαφρο που δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει τους άλλους συγγραφείς.
Πρέπει να είναι έτσι; Ο Τζόυς έγραψε τον "Οδυσσέα" με μια πλειάδα αναφορών, χρησιμοποιεί ακόμη και θεατρικές στιχομυθίες και παρτιτούρες, περιγράφοντας μία και μόνη ημέρα από τη ζωή ενός απλού ανθρώπου. Αν το διαβάσεις σαν απλός, "δόκιμος" αναγνώστης, εμβαθύνοντας εκεί που θες εσύ και ό,τι καταλάβεις στο δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης, κερδίζεις αρκετά. Αν το διαβάσεις σαν σπασίκλας που π ρ έ π ε ι να μάθει το μάθημά του, έχεις χάσει. Το έργο παραείναι δύσκολο και εκδικείται όσους θέλουν να το κατακτήσουν δια μιας. Πρωτοποριακές απόψεις που θεωρούν πχ τα φωτορομάντζα ή τις σαπουνόπερες τέχνη έχουν υπάρξει, όμως, εδώ ο Κοέλιο δεν αρκείται να υπερασπιστεί το ποπ, το "ελαφρύ", κάτι που, ίσως, θα ήταν θεμιτό. Θέλει να μας πείσει πως ό,τι απαιτεί προσπάθεια και σκέψη είναι μικρότερης αξίας απ' ό,τι γενικά πιστεύεται.
Δε χρειάζεται να πούμε ότι τέτοιες απόψεις καλλιεργούν, αν δεν αποθεώνουν, την απλοϊκότητα της σκέψης και είναι συγγενείς με πολιτικές, δημοσιογραφικές και άλλες θέσεις που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν αινίγματα και προβλήματα και ότι όλα είναι "θέμα αφήγησης". Όσο πιο εύπεπτο το παραμύθι, τόσο πιο πραγματικό. Στη ζωή δεν χρειαζόμαστε "ξένα σώματα", ούτε ερωτηματικά, αρκούν νοήματα, ιδέες, απόψεις που δε χρήζουν περαιτέρω επεξεργασίας. Όλα είναι στο ίδιο επίπεδο με το παιδικό τραγούδι "Μια ωραία πεταλούδα". Δεν υπάρχουν αβεβαιότητες, ούτε ασάφειες, οι καλοί είναι πάντα καλοί, οι κακοί πάντα κακοί, οι δικοί μας μας αγαπάνε πάντα και κάποιοι άλλοι μας μισούν πάντα και, ποιος ξέρει, για τα προβλήματα αυτού του κόσμου μάλλον θα φταίει ο Διάβολος ή η Νέα Τάξη και τίποτε πιο σύνθετο.
Ενδιαφέρον, όμως, έχει και μια αποστροφή του Κοέλιο: "είμαι μοντέρνος επειδή κάνω το δύσκολο να φαίνεται εύκολο". Και εμείς που νομίζαμε ότι οι μοντέρνοι είναι αυτοί που σπάνε τις κλασικές φόρμες! (Κάποιοι σαν το Τζόυς πχ.) Αλλά ας αφήσουμε στην άκρη τις ταμπέλες. Ο Κοέλιο υποστηρίζει ότι κάνει το δύσκολο να μοιάζει με απλό. Κρίνοντας από τον Αλχημιστή, πάντως, δε μου δημιουργήθηκε καμιά τέτοια εντύπωση. Μάλλον, θα έλεγα, ότι παρουσίαζε το απλό ως έχει. Φυσικά, το λιτό, μπορεί να κρύβει πολλά νοήματα ,όπως πχ συμβαίνει σε έργα του Μπόρχες ή του Πόε. Πάντως, το λιτό είναι διαφορετικό από το απλό. Ελπίζω το επόμενο βιβλίο του Κοέλιο να είναι σαν τον "Οδυσσέα" ή το "Όνομα του Ρόδου", με πολλά επίπεδα, πολλές αναφορές και πυκνότητα νοημάτων και, έτσι, να μας αποστομώσει όλους. (Αν ξέρετε τέτοια έργα του Κοέλιο, σας παρακαλώ να μου συστήσετε κάποιο. Ειλικρινής η παράκληση, όχι ειρωνική.)
Τι μας αρέσει σε ένα έργο; Προσωπικά, ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για τον Τζόυς ή τον Έκο, για το Ραφαέλ ή το Βαν Γκογκ, για τον Όρσον Γουέλς ή το Ζακ Τουρνέ, νομίζω ότι με γοητεύουν τουλάχιστο τα παρακάτω.
Στρατηγική
Το έργο χωρίζεται σε ενότητες, η μετάβαση από τη μία στην άλλη γίνεται χωρίς χάσματα -εκτός αν το χάσμα αξιοποιείται παρακάτω. Η πλοκή δεν είναι προβλέψιμη, δεν υπάρχουν κλισέ, τα γνώριμα εδάφη είναι λίγα.
Επιρροές
Ο δημιουργός είναι "διαβασμένος" και υπερήφανος γι' αυτό αλλά όχι copycat, ενώ δεν ντρέπεται να δηλώσει με το έργο του που στηρίζεται για να μας δώσει τη δική του άποψη.
Τραγικό στοιχείο
Ακόμη και αν μιλάμε για κωμωδία, το τραγικό στοιχείο οφείλει να είναι παρόν. Πχ στους "Μοντέρνους Καιρούς" ο ήρωας περνά από μύριες δυσκολίες.
Λεπτομέρεια
Οι λεπτομέρειες είναι καλοδουλεμένες, η δουλειά δεν έγινε άρπα -κόλλα -ή, αν έγινε, δε φαίνεται και η "πρόθεση του έργου" δε διαταράσσεται. Αν η δύναμη ενός έργου δεν είναι η λεπτομέρεια, τότε πρέπει να βρίσκεται η ισορροπία αλλιώς -πχ με μια καλή στρατηγική.
Διαχρονικότητα και οικουμενικότητα
Έργα που έχουν δημιουργηθεί πριν από πολλούς αιώνες ή δεκαετίες και έχουν ακόμη και σήμερα να μας πούνε κάτι, ακόμη κι αν προέρχονται από νεκρούς πολιτισμούς και από άλλους τόπους, οφείλουν πολλά στα προήγουμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε. Αλλά η συνεπαγωγή είναι και αντίστροφη. Κάτι που έχει κοινό σε όλες τις εποχές και σε διαφορετικούς πολιτισμούς, έχοντας περάσει από το κόσκινο της πιο αυστηρής κριτικής, είναι ένδειξη ότι πραγματεύεται σωστά κάποια θέματα.
Φυσικά, δεν έχω αναλύσει όλα τα έργα που μου αρέσουν μέχρι αυτό το βαθμό. Υπάρχουν και έργα που μπορεί απλά να μου αρέσουν επειδή ταιριάζουν με τις απόψεις μου, αναφέρονται σε θέματα που μ' αρέσει να συζητώ, εναρμονίζονται με το χιούμορ μου, χωρίς, όμως, να φαντάζομαι ότι μου δίνουν κάτι που δε μου δίνουν ή να τα θεωρώ σημαντικά για την εξέλιξη του πολιτισμού μας. Αν, πάντως, ήμουν δημιουργός ο ίδιος, θα πρόσεχα πολύ με ποιον θα ζητούσα από το κοινό να με συγκρίνει.
