Οι κρυμμένοι μοχλοί της Ιστορίας

Συχνά διαβάζουμε για τη σημασία της οικονομίας, των θεσμών ή της τεχνολογίας για την τροπή που παίρνει η Ιστορία. Η σημασία τους εύκολα αναγνωρίζεται αφού οι μάχες, ο πολιτισμός και η κοινωνική ζωή βασίζονται εν πολλοίς επάνω τους.

Αντίθετα, πιστεύω ότι δίνουμε πολύ λιγότερη σημασία σε άλλα πράγματα, τα οποία μπορεί να μη φαίνονται σημαντικά αλλά έχουν τo δικό τους ρόλο, όταν λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις. Ας ονομάσουμε, για προφανείς λόγους, αυτά τα πράγματα "κρυμμένους μοχλούς" της Ιστορίας και ας προσπαθήσουμε να τους αποκαλύψουμε. Δε θα είναι εύκολο, καθώς οι εμπλεκόμενοι έχουν πάντα κάθε λόγο να τους αποσιωπήσουν.

Το πολιτικό χρήμα

Δε μιλάω για την περιστασιακή διαφθορά, ούτε για τις περιπτώσεις που το "μπαχτσίσι" δίνεται συστηματικά σε όσους ασκούν δημόσια εξουσία, χωρίς, όμως, να παίρνουν αποφάσεις που να δεσμεύουν την κοινότητα, όπως πχ συμβαίνει με διωκτικές αρχές εφορίες κλπ ή άλλες εκδουλεύσεις. Εννοώ τις περιπτώσεις που το χρήμα που κατευθύνεται σε λογαριασμούς (ή σε σεντούκια, αναλόγως την εποχή) πολιτικών προσώπων μπορεί να γράψει πραγματικά ιστορία. 

Για παράδειγμα, ο αυτοκράτορας Αύγουστος, εκτός από κεφαλή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ήταν και επιχειρηματίας, όπως και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας του. Οι διάσημοι ρωμαϊκοί δρόμοι, εκτός από τη μεταφορά λεγεώνων, μπορούσαν να μεταφέρουν και τα προϊόντα από τα μεταλλεία, τα εργαστήρια και ό,τι άλλο μέσο παραγωγής είχε στην κατοχή της η αυτοκρατορική οικογένεια. Είναι απίθανο αυτή η παράμετρος να αγνοήθηκε από τον Αύγουστο και τους συγγενείς του, όταν αποφάσιζε το δημόσιο ταμείο να χρηματοδοτήσει τα μεγάλα έργα της εποχής. (Φυσικά, κανείς δε διανοήθηκε να του ζητήσει ευθύνες.)

Κατά την Ένδοξη Επανάσταση, οι Ολλανδοί τραπεζίτες και εφοπλιστές ήταν αρκετά ισχυροί ώστε να χρηματοδοτήσουν το βασιλιά στην εκστρατεία του κατά των Στιούαρτ, στην Αγγλία. Αργότερα, κατά την Ελληνική Επανάσταση, τα δάνεια από τους Άγγλους τραπεζίτες δημιουργούσαν το πανίσχυρο "αγγλικό κόμμα" αλλά και προσωπικές περιουσίες εξεχόντων κοινωνικά, αν πιστέψουμε καταγγελίες που έγιναν αργότερα. Κατά τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο, ο διαβόητος Βασίλειος Ζαχάρωφ χρηματοδοτούσε κυβερνήσεις και κόμματα, προκειμένου να επιτύχει την ενίσχυση της Αντάντ αρχικά και της Μικρασιατικής Εκστρατείας αργότερα.

Τα παραδείγματα όπου οι πολιτικοί συμπεριφέρθηκαν σαν επιχειρηματίες και οι επιχειρηματίες σαν πολιτικοί, σε ένα δίπολο συμφερόντων με λάφυρο -και για τους δύο πόλους -την κοινωνική δύναμη και το χρήμα είναι άπειρα αν και οι πληροφορίες για τις λεπτομέρειες της κάθε συμφωνίας είναι κατά κανόνα ελάχιστες. Ακόμη και σε εποχές που όσοι είχαν την εξουσία δε λογοδοτούσαν πουθενά, το πολιτικό χρήμα δεν πολυσυζητούταν γιατί είχε σκοτεινή απόχρωση. Τέτοιες δημόσιες αναφορές μπορούσαν πολύ εύκολα να κονιορτοποιήσουν την επίσημη προπαγάνδα για τους λόγους που γινόταν ένας πόλεμος, μια εξερεύνηση ή ένα κοινωφελές έργο. Λογικά, στην εποχή μας, όπου το χρήμα περισσεύει -όπως και αυτά που μπορείς να αγοράσεις με αυτό -ενώ οι ιδέες για μέλλον είναι άφθονες, το πολιτικό χρήμα έχει ένα ακόμη κεντρικότερο ρόλο.

Το σεξ

Το σεξ κινεί την Ιστορία; Επειδή έγινε ένας πόλεμος στην Τροία πριν κάτι χιλιετίες, αυτό σημαίνει ότι βρήκαμε και δεύτερο κρυμμένο μοχλό; Αν θεωρήσεις στην Ιστορία το σεξ ως κάτι που το ζητάνε μόνο οι ισχυροί, χάνεις την ουσία. Είναι γεγονός ότι τα ερωτικά σκάνδαλα διάσημων καταστρέφουν καριέρες (ή τις φτιάχνουν, αναλόγως την περίπτωση). Εδώ όμως θα μιλήσουμε για τη σχέση μιας κοινωνίας με το σεξ και πως αυτό μπορεί να επηρεάζει τις αποφάσεις της. Ας μην μπλέξουμε με τις αναλύσεις του Έριχ Φρομ, σύμφωνα με τις οποίες οι πιο ειρηνικές κοινωνίες βλέπουν το σεξ ως κομμάτι στις σχέσεις των φύλων, οι φιλόπονες περιορίζουν σημαντικά το σεξ και υιοθετούν μια άκαμπτη ηθική, ενώ οι επιθετικές εξαντλούν στο σεξ όλη τη σχέση μεταξύ των δύο φύλων.

Αντίθετα, ας ασχοληθούμε με τον Τάλεμπ. Ο Τάλεμπ στον Μαύρο Κύκνο ισχυρίζεται ότι οι αρχαίες αυτοκρατορίες σταθεροποιήθηκαν με το Χριστιανισμό, ο οποίος όρισε ότι κάθε άντρας πρέπει να έχει μια γυναίκα -τουλάχιστο επισήμως. Προκλητικός ισχυρισμός. Ακούμε ότι η πείνα, η φτώχεια και οι επιδημίες έφερναν τους αρχαίους λαούς στα όριά τους και ξεσπούσαν εξεγέρσεις. Θα μπορούσε να είναι και το σεξ ένας λόγος; 

Κρίνοντας από το πόσοι ήταν σκλάβοι και είχαν σαφείς κοινωνικούς -ακόμη και νομικούς -περιορισμούς στην επιλογή συντρόφου, πόσοι έπρεπε να αγοράσουν (!) τις γυναίκες τους -και, ενδεχομένως, να μην μπορούσαν να το κάνουν, τουλάχιστον όχι για εκείνες για τις οποίες ενδιαφέρονταν -και πόσοι άνθρωποι, ακόμη και σήμερα, φοβούνται τις επιμειξίες ("οι ξένοι θα πάρουν τις γυναίκες μας") δεν μου φαίνεται υπερβολικός ο ισχυρισμός του Τάλεμπ. Αντιπαραβάλλετε τα παραπάνω με τους τυχερούς που είχαν την ελευθερία και τον πλούτο ώστε να συντηρούν και να επιδεικνύουν αυτάρεσκα πολλές γυναίκες ταυτόχρονα. Και μάλιστα σε μια βάση τελείως άδικη και καθορισμένη a priori: ειδικά εκείνες τις εποχές, γεννιόσουν σκλάβος ή ελεύθερος, φτωχός ή πλούσιος, δε γινόσουν. Είναι δυνατό να μην προκαλούσαν το μίσος και το φθόνο των υπολοίπων; Επομένως, ναι, επαναστάσεις, πόλεμοι, ταραχές, πολιτικές δολοφονίες σχετίζονται σίγουρα, ως ένα βαθμό με τον τρόπο που μια κοινωνία κατανέμει τα ζευγάρια. ανδρών και γυναικών, άσχετα αν δεν έχουμε τρόπο στις μέρες μας να δούμε ως ποιο σημείο ισχύει αυτό.

Αλλά και πολύ πρόσφατα, στην Ελλάδα των 00's, πόσοι συμπολίτες μας δεν έσπευσαν να δανειστούν μεγάλα ποσά, με ετεροβαρείς συμφωνίες, προκειμένου να εξασφαλίσουν το νεοελληνικό τους όνειρο, μια πολυτελή μεζονέτα και ένα ακριβό αυτοκίνητο (σήμερα, αρκετοί κλαίγονται που θα τα χάσουν αλλά δεν είναι αυτό το θέμα); Είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι έκαναν μια τέτοια κίνηση περιμένοντας να τα χαρούν τελείως μόνοι τους. Με τους δανειολήπτες να είναι οι περισσότερο αγανακτισμένοι στη σημερινή Ελλάδα και ο άγνωστος Χ του εκλογικού σώματος, αμφιβάλλει κανείς ότι το σεξ είναι ένας κρυμμένος μοχλός της Ιστορίας;

Ο φόβος του θανάτου

"Όποιος τρέχει σήμερα μπορεί να τρέξει και μια άλλη μέρα" λέει ο Μελ Γκίμπσον στο "Μάβερικ", όταν τον στριμώχνουν κάποιοι desperados. Ας το ομολογήσουμε. Ούτε εγώ θέλω να πεθάνω, ούτε εσύ θέλεις να πεθάνεις. Όσοι πρόγονοι μας αψηφούσαν το θάνατο, δεν πρόλαβαν να αφήσουν απογόνους και εμείς προερχόμαστε από τους άλλους. Μ' αυτό δε θέλω να πω ότι ο δικός μας φόβος κινεί την ιστορία. Όμως, το ίδιο φόβο μοιράζονται και οι σπουδαίοι μας ηγέτες -άνθρωποι είναι και αυτοί. Όπου τα πολιτικά ήθη είναι σχετικά ήρεμα και οι ηγέτες ανησυχούν μόνο για μια εκλογική ήττα (ψιλοπράματα, αν το συγκρίνεις με το τι ρισκάρουν άλλοι), οι σχεδιασμοί τους για το μέλλον μπορούν εύκολα να αποκλείουν τη δημιουργία ισχυρών κομματικών ή και παρακρατικών μηχανισμών, γιατί απλώς θα πάνε σπίτι τους, να χαρούν όλα όσα (με κόπο...) απέκτησαν. Αλλού, όμως, τα πολιτικά ήθη είναι πιο εξαγριωμένα. 

Ας μην πάμε στον Τρίτο Κόσμο, όπου πιο συνηθισμένος θάνατος ενός αρχηγού κράτους είναι η εκτέλεση από το διάδοχό του. Ας μείνουμε Ελλάδα. Αντέχεις να διαβάσεις με μια αναπνοή; Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε, ο Γεώργιος ο Α΄ δολοφονήθηκε, ο Όθωνας πέθανε εξόριστος στο εξωτερικό, ο Τρικούπης το ίδιο, ο Κωνσταντίνος ο Α΄ το ίδιο, ο Δεληγιάννης δολοφονήθηκε, ο Βενιζέλος επιβίωσε από δύο απόπειρες δολοφονίας και πέθανε στο εξωτερικό, ο Γεώργιος ο Β΄ έφυγε νύχτα από την Ελλάδα, όπως και ο Κ. Καραμανλής ο πρεσβύτερος, οι Εξ εκτελέστηκαν, ο Γ. Παπανδρέου ο πρεσβύτερος ήταν κάποιο διάστημα φυλακή, ο Α. Παπανδρέου το ίδιο (επί χούντας) και πέρασε από το Ειδικό Δικαστήριο, ο Παπάγος ήταν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπως και ο Ε. Αβέρωφ...

Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι όλη αυτή η ανωμαλία και η οσμή του θανάτου δεν επηρέασε την ψυχολογία και τις αποφάσεις των ηγετών, γνωρίζοντας ότι πολύ εύκολα το παιχνίδι μπορούσε να γυρίσει μπούμερανγκ και κανείς δεν μπορούσε να είναι σίγουρος που θα σταματούσε το τίμημα της ήττας.

Όσο σημαντικά κι αν είναι τα παραπάνω, δεν έχω βρει βιβλία που να πραγματεύονται ικανοποιητικά τα παραπάνω ζητήματα. Είναι άλλωστε από τη φύση τους δύσκολο να διερευνηθούν. Παρόλα αυτά, τη στιγμή που οι ειδικοί θα στραφούν στα αφανή, αφήνοντας τα πολυσυζητημένα, για λίγο, στην άκρη, νομίζω ότι οι φίλοι της Ιστορίας θα κερδίσουν μια μικρή νίκη.