Σχολικά κλισέ που καίνε χώρες -και κόσμο.

Πάνε αρκετά χρόνια από τότε που ολοκλήρωσα ευδόκιμα τη διαδρομή μου στο σοβιετικό εκπαιδευτικό μας σύστημα και, έτσι, δεν μπορώ να ξέρω αν κάποιες κακιές συνήθειες που είχαν οι δάσκαλοι και οι πανεπιστημιακοί εκείνα τα χρόνια, εξακολουθούν να υφίστανται ή όχι. Αν μιλήσουμε για υλικές ελλείψεις εκείνη την εποχή, η ανάρτηση δε θα έχει τέλος. Όχι, δε μιλώ γι' αυτό, αναφέρομαι σε αντικοινωνικές συμπεριφορές που γινόταν ανεκτές -αν δεν ενθαρρυνόταν κιόλας κάποιες φορές -από τους εκπαιδευτικούς. Πρέπει να ομολογήσω ότι καθώς περνούσε ο καιρός, έβλεπα αλλαγές προς το καλύτερο στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ωστόσο, όσα περιγράφω παρακάτω ήταν διαχρονικά κλισε και στο τέλος έγιναν αξίες. Τις επιπτώσεις τους μπορείτε εύκολα να τις αναγνωρίσετε στην Ελλάδα της εποχής μας.

• Η συγχώρεση ως αρετή

 Αυτό εμφανιζόταν κυρίως στο μάθημα των Θρησκευτικών. Το νόημα ήταν ότι ακόμη και ο μεγαλύτερος εγκληματίας μπορεί και πρέπει να συγχωρεθεί από τους συναθρώπους του, εφόσον μετανοήσει ειλικρινά. Πως, όμως, αναγνωρίζεται η ειλικρινής μεταμέλεια; Με τα δάκρυα στα μάτια; Με την επίκληση ανωτέρας βίας ("πεινούσα", "είχα άσχημα παιδικά χρόνια", "έπρεπε να το κάνω" κοκ); Με την επανόρθωση του σφάλματος; Αυτό δε διευκρινιζόταν. Έτσι εύκολα περνούσαμε από τη μετάνοια στη συγχώρεση, η οποία εξύψωνε το θύμα. Φυσικά, στην πράξη, δε σύγχωρούνε όλα τα θύματα εύκολα τους θύτες. Οι παρατηρητές, όμως, του εγκλήματος μπορούν να γίνουν πολύ ανεκτικοί με τους θύτες, δίνοντας το σήμα ότι "δεν έγινε και τίποτε μωρέ...". Από τη σχολική βία μέχρι τη φοροδιαφυγή, την πολιτική βία, τις εμπορικές απάτες, το οικονομικό έγκλημα και το πολιτικό χρήμα, η αυτόματη συγχώρεση του θύτη μπορεί να γίνει οδηγός καταστροφής για το σύνολο. Για περισσότερες λεπτομέρειες για τις συνέπειες της ατιμωρησίας, διαβάστε τις εκθέσεις της Τρόικας.

• Η παπαγαλία ως αριστεία

Δε νομίζω ότι χρειάζεται επεξήγηση. Όποιος παπαγαλίζει ανταμοίβεται με τον υψηλότερο βαθμό -και στα πλαίσια μιας μικρής σχολικής κοινότητας αυτό έχει τη σημασία του. Το πρόβλημα είναι ότι όποιος παπαγαλίζει εμφανίζει άλλα προβλήματα μεγαλώνοντας. Θεωρεί ότι τα βιβλία έχουν τις λύσεις για τα πάντα, δυσκολεύεται να αξιολογήσει την αξιοπιστία μιας πηγής, δεν μπορεί να σκεφτεί "out of the box". Έχει μάθει να θυμάται την καλύτερη υφιστάμενη λύση αλλά όχι να βρίσκει μια νέα καλύτερη. Παπαγαλίζει εύκολα συνθήματα και θεωρίες συνομωσίας -δε θέλω να πάω σε άλλες προέκτασεις, όπως η υποτίμηση της κινητικότητας, του σώματος κα. Ίσως η αποστήθιση (όχι η παπαγαλία) να είναι ένα βασικό στοιχείο της εξέλιξης ενός εργαζόμενου, ενός πολίτη, ενός ανθρώπου. Πάντως, δεν είναι το μοναδικό. Ανάμεσα σε άλλα, τέτοιες συμπεριφορές μας οδήγησαν σε μια παγωμένη κοινωνική κινητικότητα, σε ευάριθμους κομματικούς στρατούς, σε ανθρώπους που, θεωρητικά, ανήκουν στην πνευματική ελίτ της χώρας ή μιας πόλης και, πρακτικά, αποδεικνύονται ότι πιο αναχρονιστικό έχουμε να επιδείξουμε.

• Η ανοχή στη λούφα 

 Πόσες και πόσες φορές, όσοι δε συμμετείχαν σε μια συλλογική δράση (από τη συλλογή των απορριμμάτων πριν αφήσει το σχολείο το χώρο της εκδρομής μέχρι την προετοιμασία μιας σχολικής γιορτής) επιβραβεύτηκαν, πρακτικά, με περισσότερο ελεύθερο χρόνο -την ώρα που οι άλλοι δουλεύαν; Το σημείο -κλειδί, εδώ, δεν είναι η απόδοση των υπολοίπων -αν τα κατάφεραν ή όχι -αλλά ότι κάποιοι κρύφτηκαν πίσω από τους άλλους και αυτό δε στιγματίστηκε στα πλαίσια της σχολικής κοινότητας. Έτσι έμαθαν μικροί, αυτά κάνουν μεγαλώνοντας. Δεν είναι να απορούμε μετά που οι μόνες μαζικές οργανώσεις που υπάρχουν είναι τα κόμματα. Μόνο σε αυτές συμφέρει να είσαι ενεργός, στις άλλες  είσαι ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο κορόιδο.

• Η αντιγραφή και η λογοκλοπή

 Ξέρω. Δεδομένου ότι τα εγχειρίδια του ελληνικού σχολείου είναι, ίσως, ό,τι πιο βαρετό και αλλοπρόσαλλο έχει καταφέρει να συλλάβει ο ανθρώπινος νους, πολλοί σκέφτεστε ότι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να αντιγράψουν αν το κάνουν για να πιάσουν τη βάση και να πάρουν "το χαρτί". Ή ότι έχουν, αργότερα, το δικαίωμα να αντιγράφουν εργασίες άλλων στο πανεπιστήμιο, αν μια προθεσμία πιέζει. Λάθος. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ηθικό αλλά, κυρίως, πρακτικό, από πλευράς οφέλους. Το μικρότερο ζήτημα είναι ότι πολλοί συμπολίτες μας αγνοούν βασικές πληροφορίες για τη χώρα τους ή το γύρω τους κόσμο, με αποτέλεσμα να ζούνε είτε τίμιοι και φτωχοί, είτε  πλούσιοι και σε βάρος των άλλων. Το βασικότερο είναι ότι το σχολείο δεν τους μαθαίνει να χειριζονται μια αντιξοότητα, ακόμη και όταν αυτή έχει την πιο ανόητη αφετηρία. Το αποτέλεσμα στις μέρες μας είναι μέχρι χτες να ήμαστε αδιάφοροι γι' αυτά που μας συμβαίνουν και σήμερα να έχουμε ξεχυλίσει από εύκολη "αγανάκτηση". Βιώνουμε την πραγματικότητα ως αντίπαλο, ενώ είναι απλώς μια αντιξοότητα.

• "Η Ελλάδα είναι μια φτωχή και αδύναμη χώρα"

 Άλλο "σκάλωμα" και αυτό... Κυρίως βρισκόταν σε απαρχαιωμένα βιβλία Γεωγραφίας και Ιστορίας. Ακόμη και τις εποχές που η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα -μέλος της ΕΕ στην περιοχή, βρισκόταν στην πρώτη εικοσάδα παγκοσμίως, από πλευράς κοινωνικής ανάπτυξης, και με τα κοινοτικά πακέτα γινόταν υποδομές κάθε τύπου (άσχετα πόσο κοστίζαν οι τελευταίες), τα σχολικά βιβλία παρουσιάζανε μια Ελλάδα, αγροτική, με τριτογενή τομέα αποκλειστικά παρασιτικό, περίπου ανυπόληπτη και απαξιωμένη διεθνώς. Και, ακόμα και έτσι, δεν εξηγούσαν γιατί η Ελλάδα έπρεπε να καλύψει τόσο μεγάλη απόσταση προκειμένου να φτάσει τις άλλες χώρες. Το γεγονός αυτό επηρέασε βαθιά πολλούς συμπολίτες μας και, πιθανότατα, εξηγεί -όχι από μόνο του, βέβαια -διάφορα άσχετα μεταξύ τους φαινόμενα, από τον αντιαμερικανισμό ("αυτοί πανίσχυροι, εμείς αδύναμοι"..) και το lifestyle (με τη λογική ότι όσοι έχουν πλατινέ μαλλί γίνονται αυτόματα ελίτ, αφού η χώρα γύρω τους δεν έχει βασικότερα πράγματα) μέχρι τη δημοφιλία ομάδων του τριτου κόσμου στα Μουντιάλ ("φτωχοί εμείς, φτωχοί και αυτοί"...). Έτσι, οι εποχές κατά τις οποίες η Ελλάδα μπορούσε να ανοίξει βηματισμό πέρασαν μέσα στη ραθυμία και τη γκρίνια. Τώρα, ήρθε ο καιρός να δούμε πως είναι, όντως, να ζεις σε μια φτωχή χώρα.

• "Η μεγαλούπολη είναι απάνθρωπη και το χωριό παράδεισος"

 Αυτό το κλισέ αναπαράγονταν κυρίως από τα Κείμενα Λογοτεχνίας. "Ποτέ οι μύτες από τις στέγες των σπιτιών των ανθρώπων δεν ήταν τόσο κοντά, ενώ οι καρδιές τους τόσο μακριά" και άλλα παρόμοια ηχηρά. Κολοκύθια τούμπανα... Η καρδιά της οικονομίας και του πολιτισμού χτυπά στις πόλεις -και ιδίως τις μεγαλουπόλεις -εδώ και πέντε χιλιάδες χρόνια. Μέχρι πρόσφατα οι άνθρωποι στην ελληνική ύπαιθρο ζούσαν λίγο και πεθαίναν ακόμη και από ιάσιμες ασθένειες. Οι δουλειές τους δεν τους αντάμοιβαν ικανοποιητικά και όσο για τον τρόπο που ζούσαν ή παντρεύονταν... Ας μην ξεφύγουμε τόσο από το θέμα. Ας αφήσουμε που έπρεπε να βλέπουν κάθε μέρα όσους δε συμπαθούσαν ή ανταγωνίζονταν κοινωνικά. Τι ακριβώς  αναπολούμε από τη ζωή στο χωριό; Πάνω σε αυτό το κλισέ δε, χτίστηκαν και άλλα -και υπογράφηκαν ακόμη και από "έγκριτους" επιστήμονες: "Η ανάπτυξη θα έρθει από την περιφέρεια" ή "από την ύπαιθρο". Κάπως έτσι γεμίσαμε με αεροδρόμια ή ΤΕΙ ή στρατόπεδα ακόμη και στην τελευταία κωμόπολη. Τώρα, θα εξοφλήσουμε, απλώς, τον (αλμυρό) λογαριασμό.

• "Βιομηχανία είναι τα φουγάρα"

 Άλλοτε λεγόταν ευθέως και άλλοτε εμμέσως αλλά σίγουρα γινόταν φανερό σε κάθε ευκαιρία. Ναυτιλία, τράπεζες, κατασκευές, τουρισμός δεν ήταν βιομηχανία, ακόμη κι αν ήταν πλήρως καθετοποιημένες. Ούτε η ελαφριά βιομηχανία μετρούσε, εμείς θέλαμε βαριά, φαραωνική,  βιομηχανία. Αντί λοιπόν οι πολίτες να ζητούν από τους πολιτικούς να εστιάσουν στα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα, ψάχνανε δογματικά να χτίσουν το μέλλον της οικονομίας πάνω σε ό,τι πίστευε ο καθένας: άλλος στις πρώτες ύλες  (πετρέλαιο, χάλυβα κλπ) που θα τροφοδοτούσαν μια αναιμική αγορά, άλλος στην κρατικοδίαιτη καινοτομία και επιχειρηματικότητα (τεχνολογικά πάρκα κλπ), άλλος σε οπλικά συστήματα που δε λειτουργήσανε ποτέ. Σήμερα, αναρωτιώμαστε γιατί έχει αφελληνιστεί μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων, γιατί έχουμε τόσο λίγες εξαγωγικές επιχειρήσεις, γιατί η ελληνική διασπορά δεν επανατρίζει τα κεφάλαιά της. Για πολλούς λόγους και ένας από αυτούς είναι ότι ποτέ δεν καταλάβαμε πως η βιομηχανία είναι μια μέθοδος, όχι ένα προϊόν. Η Goldman Sachs είναι το ίδιο "βιομηχανική" με την Apple και η Apple είναι βιομηχανική όχι γιατί παράγει υπολογιστές αλλά γιατί λειτουργεί με μεγάλη εξειδίκευση, επενδύει διαρκώς στην καινοτομία, ανοίγεται σε νέες αγορές και διαλέγει το CEO της με κριτήρια αριστείας, όχι καταγωγής. Όλα αυτά δηλαδή που δεν κάνουν πολλές επιχειρήσεις με εργοστάσια στην Ελλάδα και κυρίως την περιφέρεια -και ούτε πρόκειται να κάνουν, όσες επιδοτήσεις κι αν πάρουν, αν δεν αλλάξουν πρώτα οι αξίες της κοινωνίας μας.

Με τόσες συνδέσεις ανάμεσα στα σχολικά κλισέ και τη σημερινή Ελλάδα, μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος: καλά, αυτά κατέστρεψαν τη χώρα; Δεν υπάρχουν τόσες άλλες αιτίες, πολύ πιο κραυγαλέες. Προφανώς, υπάρχουν. Αλλά οι παραπάνω αιτίες θα είχαν περιοριστεί πολύ περισσότερο αν το σχολείο είχε χτίσει τις σωστές άμυνες στους μελλοντικούς πολίτες. Δεν το έκανε.  Οι αξίες ελληνικού σχολείου αντί να είναι επιβραδυντές της κρίσης, έγιναν καταλύτες. Με αποτέλεσμα, ακόμη και σήμερα να αναρωτιώμαστε γιατί ο πολιτικός διάλογος είναι τόσο αόριστος, ουτοπικός και αδιέξοδος.