Ένας; Ή πολλοί;

"Η καλύτερη δουλειά στην Ψωροκώσταινα είναι το περίπτερο" έλεγε ο Αντώνης Ζάγκουρας στο Μινόρε της Αυγής. "Χωράει μόνον έναν". Μεγάλη αλήθεια. Η τηλεοπτική σειρά γυρίστηκε το 1983 και το επεισόδιο αναφέρεται στη δεκαετία του 1930. Η ατάκα όμως ισχύει άνετα και για τη σημερινή Ελλάδα.

"Έχω κάνει δώδεκα εταιρείες", μου έλεγε φίλος εργολάβος, με πλούσια επαγγελματική και κοινωνική δραστηριότητα. "Πόσες κράτησες;" τον ρωτώ. "Τρεις, όλες ανενεργές" μου απαντά. Και το χειρότερο για την Ελλάδα, είναι ότι έπραξε σοφά. Υπάρχει μια σαφής τάση οι επιχειρήσεις να έχουν ένα μόνο αφεντικό. Ακόμη και εκεί που οι μέτοχοι ή οι συνέταιροι είναι πολλοί, πολύ συχνά, ισχύει η "ενός ανδρός αρχή".

Στην Ελλάδα, θεωρείται αυτονόητο κάθε επιστήμονας, επαγγελματίας, έμπορος να δουλεύει μόνος. Όχι ο εμπειρογνώμωνας ή ο καλλιτέχνης. Κάποιος που παρέχει συνηθισμένα προϊόντα και υπηρεσίες.  Αν δεν επαινείται η τάση, σίγουρα δεν αντιμετωπίζεται με δυσμένεια. Συμβαίνει τόσο συχνά αυτό σε άλλες χώρες; Δεν ξέρω. Αυτό που ξέρω ότι οι πιο πετυχημένες επιχειρήσεις, από τη Γουώλ Στρητ μέχρι τη Σίλικον Βάλεϊ, είναι αποτέλεσμα συλλογικής ηγεσίας ή, τουλάχιστο, πιο συλλογικής από αυτή που έχουμε εδώ.

Τι μπορεί να προσφέρει η συνεργασία; Πρώτα -πρώτα, περισσότερα "αντίβαρα". Λιγότερα ανοίγματα  σε τράπεζες, λιγότερο υποκειμενικά κριτήρια στις προσλήψεις και, γενικότερα, καλύτερο σχεδιασμό. Έπειτα καλύτερες προϋποθέσεις διαδοχής, όταν έρχεται η ώρα. Ο αφέντης παραδίνει στο γιο του -σπανιότερα στην κόρη του- ακόμη και αν είναι τελείως άπειρος ή ανίκανος. Εκείνος τα κάνει θάλασσα αλλά δεν πειράζει, το κράτος ή οι λαμογιές θα του επιτρέψουν να διατηρήσει την κοινωνική του θέση. Έστω και αν η επιχείρησή του δεν είναι πλέον κοινωνικά χρήσιμη. Ένας καλύτερος διάδοχος, ένας συνέταιρος, παιδί συνεταίρου ή, ιδανικά, ο υπ' αριθμόν 2 της επιχείρησης, μπορεί να καταφέρει περισσότερα. Αλλά τέτοιες αντιλήψεις είναι συχνά ανεπιθύμητες, ιδίως στις παλαιότερες γενιές.

Μια βασική αιτία για τα σημερινά μας προβλήματα είναι η έλλειψη κοινωνικού κεφαλαίου, Καμιά σύγχρονη κοινωνία δεν μπορεί παραβλέψει τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από τα ευρύτερα επιχειρηματικά σχήματα: καλύτερη εξειδίκευση, ποιοτικός έλεγχος και πολλά άλλα. Ελπίζω οι νεότερες γενιές να είναι λιγότερο δύσπιστες και καχύποπτες, τουλάχιστο μεταξύ τους. Θα είναι ένα ελπιδοφόρο μήνυμα.