Η Αποποιημένη Κληρονομιά (ΙΙ)

Έστω ότι κάποιος κληρονομεί πολλά: ακίνητα, χρήματα, μετοχές, πίνακες ζωγραφικής μεγάλης αξίας. Από μια ιδιοτροπία, αποφασίζει να πετάξει τους πίνακες στο δρόμο με το σκεπτικό ότι δεν τους χρειάζεται. Πως θα τον χαρακτηρίζατε; Ακόμη και όσοι μισείτε τη ζωγραφική, δε πιστεύετε ότι θα μπορούσε να ειχε σεβαστεί το διαθέτη, βρίσκοντας μια καλύτερη λύση;

Είναι λυπηρό, όταν μια χώρα, παραιτείται από μέρος της Ιστορίας της. Συχνά, αυτό γίνεται με καλή πρόθεση. Για παράδειγμα, όταν απελευθερώθηκε η Ελλάδα, ξεχάστηκε το πρόσφατο οθωμανικό παρελθόν. Η θέση της Εκκλησίας στην οθωμανική διοίκηση αποσιωπήθηκε, οι "αντιδραστικοί" παπάδες που πήρανε τα καριοφίλια σε σημαντικές ή ασήμαντες εξεγέρσεις εγκωμιάστηκαν και παρουσιάστηκαν ως ο κανόνας. (Φυσικά, ο ρόλος της χριστιανικής θρησκείας στη διατήρηση  της ελληνικής συνείδησης και της αφομοίωσης μη ελληνικών πληθυσμών μετά την ανεξαρτησία είναι μια άλλη σημαντική παράμετρος.) Το αποτέλεσμα τέτοιων ενεργειών ήταν η ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας των Ελλήνων -αφού όλοι αναγνωρίζαν στη φωτογραφία τον εαυτό τους -με τίμημα, όμως, την αργή εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας.

Η οργάνωση της Επανάστασης είναι, ίσως, το πιο περιφρονημένο από τα σχετικά θέματα του της επίσημης εθνικής ιδεολογίας, όπως αρθρώνεται στις εφημερίδες, την τηλεόραση και το Ιντερνέτ -πλήν λίγων εξαιρέσεων. Ίσως επειδή τα οργανωτικά προβλήματα θεωρούνται -και, ιδίως, στην Ελλάδα -βαρετά και οι λύσεις τους ακόμη πιο βαρετές. Ίσως, επειδή οι μάχες και τα τρόπαια έχουν περισσότερο λούστρο. Όπως και να 'χει, οι μυστικές και οι φανερές οργανώσεις αναφέρονται επιγραμματικά, χωρίς να τονίζεται πολύ ο ρόλος τους.

Οι ισχυρισμοί των Τούρκων, ότι οι Έλληνες -το πιο ευνοημένο μιλέτ -ήταν όργανα των Ευρωπαίων για το διαμελισμό μιας ισχυρής αυτοκρατορίας, ακούγονται, όντως, υπερβολικοί. Όχι μόνο ως προς το ρόλο των Ελλήνων αλλά και ως προς την ισχύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, έστω και άθελά τους, οι Τούρκοι στρέφουν την προσοχή εκεί που πραγματικά αξίζει να προσέξει κανείς: στους δεσμούς Ελλήνων και Ευρωπαίων.

Οι δεσμοί προϋπήρχαν της Επανάστασης: πολλοί επιφανείς Έλληνες  διατηρούσαν επαφές ή συνεργάζονταν με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ήδη από τους Ναπολεόντιους Πολέμους, οι οποίοι εν μέρει είχαν, στα μάτια των ιδεολόγων, τη μορφή στρατιωτικής αναμέτρησης δημοκρατικών -συντηρητικών, διάφοροι Έλληνες απέκτησαν ρόλο με την πλευρά των Γάλλων. Πιο γνωστές είναι οι σχέσεις του Χριστόφορου Περραιβού, λιγότερο γνωστές οι σχέσεις του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και άλλων από την ίδια οικογένεια. Ίσως, η κίνηση του ενός από τους δολοφόνους του Καποδίστρια, να καταφύγει στη γαλλική πρεσβεία μετά τη διάπραξη της δολοφονίας, να έχει τη σημασία της. (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%9C%CE%B1%CF%85%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CF%87%CE%AC%CE%BB%CE%B7%CF%82). Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση, όμως, είναι αυτή του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου. Έλληνες και Γάλλοι ίδρυσαν αυτή τη μυστική οργάνωση,  με αρκετές φιλοδοξίες για τα τεκταινόμενα στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για την οποία δεν είναι γνωστό πόσο πέτυχε να διεισδύσει στις ελληνικές ηγετικές ομάδες, ωστόσο, ένα μέλος της, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, μετέφερε την πολύτιμη πείρα του αργότερα στη Φιλική Εταιρεία (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CF%8C%CE%B3%CE%BB%CF%89%CF%83%CF%83%CE%BF_%CE%9E%CE%B5%CE%BD%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF).

Στην Αθήνα, λίγο μετά την πρώτη ήττα του Ναπολέοντα, το 1813, ιδρύεται η Φιλόμουσος Εταιρεία, πιθανότατα με την υποστήριξη των Άγγλων (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B9%CE%BB%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%95%CF%84%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1). Στους συνδρομητές της συγκαταλέγονται σημαίνοντες ξένοι -κυρίως Άγγλοι. Εκτός από τους διακυρηγμένους σκοπούς, για την παιδεία των Ελλήνων, φαίνεται πιθανό να υπήρχαν και πολιτικοί στόχοι, που δεν μπορούσαν να ειπωθούν δημόσια. Σε μια άλλη εξέλιξη στην Πίζα της Ιταλίας, όπου διάφορες μετέπειτα προσωπικότητες της Επανάστασης, όπως ο Μαυροκορδάτος, είχαν συγκεντρωθεί και προετοιμάζανε τις κινήσεις τους για το πολιτικό μέλλον της Ελλάδας. (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%8D%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AF%CE%B6%CE%B1%CF%82). Κάποιοι από αυτούς ήταν μέλη της Φιλόμουσου Εταιρείας των Αθηνών, ενώ από τον κύκλο της Πίζας πέρασε και ο γαλλόφιλλος Ιωάννης Κωλέττης.

Παράλληλα, στη Βιέννη, ιδρύεται, το 1814, μια άλλη Φιλόμουσος εταιρεία, από τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, αφήνει να διαφανεί ότι έγινε ως προσπάθεια από τη Ρωσία να αντισταθμιστεί η επιρροή της αγγλόφιλης Φιλόμουσου Εταιρείας των Αθηνών στον ελλαδικό χώρο  (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B9%CE%BB%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%95%CF%84%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%B1_%28%CE%92%CE%B9%CE%AD%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82%29). Συνδετικός κρίκος με την άλλη Φιλόμουσο Εταιρεία, της Αθήνας φαίνεται πως είναι ο Άνθιμος Γαζής.

Όσο για το ρόλο του Ιωάννη Καποδίστρια και του Ανδρέα Κάλβου, φαίνεται πως είναι πολύ σημαντικότεροι από όσο νομίζουμε, καθώς εικάζονται διασυνδέσεις τους με τον Μπουοναρότι και τις σπουδαιότερες επαναστατικές οργανώσεις της Ευρώπης εκείνης της εποχής, με σαφή διεθνιστικό και κοινωνικό χαρακτήρα. (http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=181898). Αν τα στοιχεία που παρατίθενται είναι ακριβή, γίνεται κατανοητό γιατί πολλά φιλελεύθερα πνεύματα από όλη την Ευρώπη, με στενούς δεσμούς με την πολεμική προσπάθεια του Ναπολέοντα, ήρθαν στην Ελλάδα για να πολεμήσουν.

Τι προκύπτει από τα παραπάνω; Δεν είμαι ιστορικός και δεν μπορώ να κρίνω ως ποιο βαθμό η παραπάνω προετοιμασία ήταν αυτή που οδήγησε σε μια αποτελεσματική διείσδυση των Μεγάλων Δυνάμεων στην ελληνική Επανάσταση, ούτε πόσο βοήθησε στην επιτυχία της Επανάστασης. Μου φαίνεται, πάντως, σαφές ότι καθώς τα πιο δυναμικά μέλη των παραπάνω οργανώσεων σταδιακά εντάχθηκαν στην πολύ γνωστότερη Φιλική Εταιρεία, η προηγούμενη δραστηριότητά τους αφέθηκε στη λήθη. Με το ξέσπασμα του Αγώνα και την ήττα των Καρμπονάρων στην Ιταλία, η τράπουλα ξαναμοιράστηκε στο πολιτικό παιχνίδι και τα πολιτικά κόμματα, με τα εύγλωττα ονόματα, αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό, απεύφευγαν κάθε αναφορά στις προηγούμενες οργανώσεις, περιλαμβανομένης της Φιλικής Εταιρείας. Με το αίσιο πέρας της Επανάστασης, η προϋπηρεσία των Ελλήνων ηγετών σε πολιτικά ενοχλητικά ζητήματα για τη συντηρητική Ευρώπη και τις πάσης φύσεως ραδιουργίες αποσιωπήθηκε. Ίσως και για λόγους εσωτερικής πολιτικής. Η συνοχή της ελληνικής κοινωνίας απαιτούσε την έμφαση στο έθνος, στη θρησκεία, στους αγώνες και τις μάχες που δόθηκαν και κερδήθηκαν τοπικά.

Αυτό, ωστόσο, δεν είναι λόγος για να αποσιωπούνται και σήμερα.  Νομίζω ότι οι δεσμοί των επαναστατημένων Ελλήνων -ή τουλάχιστο της ηγεσίας τους - με τις νέες πολιτικές  και οικονομικές δυνάμεις της Ευρώπης που ευνούσαν τη διάλυση των μεσαιωνικών αυτοκρατοριών ή, ειδικά, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την ανάπτυξη του εθνικισμού και καινούριων κοινωνικών δυνάμεων έχουν πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από όσο μας αφήνουν να πιστεύουμε στο σχολείο. Και, ίσως, να είχαν την ίδια βαρύτητα με τις στρατιωτικές νίκες που μας αρέσει να υπογραμμίζουμε.