....μόνο σίγουροι, γιατί βέβαιοι δεν είμαστε ποτέ.
Αν διαβάσετε Όμηρο ή βιβλία των αρχαίων Αιγυπτίων ή την Παλαιά Διαθήκη θα δείτε ότι για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο του κειμένου, υπάρχει μια εξήγηση μεταφυσική, συνήθως η παρέμβαση κάποιου θεού ή θεάς. Λίγο αργότερα οι μυστηριακές θρησκείες (πχ ορφισμός) βασίζονται σε μια γνώση περισσότερο βιωματική, πχ μέσα από οργιαστικές τελετές και γερή οινοποσία. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούν την αριθμητική ως συμβολισμό, αναζητώντας την αποκάλυψη αληθειών που προϋπάρχουν.
Αν διαβάσετε Όμηρο ή βιβλία των αρχαίων Αιγυπτίων ή την Παλαιά Διαθήκη θα δείτε ότι για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο του κειμένου, υπάρχει μια εξήγηση μεταφυσική, συνήθως η παρέμβαση κάποιου θεού ή θεάς. Λίγο αργότερα οι μυστηριακές θρησκείες (πχ ορφισμός) βασίζονται σε μια γνώση περισσότερο βιωματική, πχ μέσα από οργιαστικές τελετές και γερή οινοποσία. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούν την αριθμητική ως συμβολισμό, αναζητώντας την αποκάλυψη αληθειών που προϋπάρχουν.
Σημείο καμπής στα παραπάνω, είναι ο ορθός λόγος που αναπτύχθηκε, κυρίως από τους σωκρατικούς και τους σοφιστές και εφαρμόστηκε ακόμη και από θεατρικούς συγγραφείς ή το Θουκυδίδη. Οι πρώτοι θεωρούσαν ότι οι αλήθειες έχουν γενική ισχύ, οι δεύτεροι επέμεναν στα ειδικά θέματα. Αν και οι εργασίες όλων τους αναπτύσσονται σε μια αφηρημένη, μη θεολογική γλώσσα (γεγονός κοσμοϊστορικής σημασίας), αρκετές φορές βασίζουν την υπόθεσή τους σε κάποιο μύθο, σε ένα ρητό κάποιου από τους Επτά Σοφούς ή ενός ποιητή που έχαιρε γενικής εκτίμησης. Πλέον, μη ορθολογικές εξηγήσεις εξοστρακίζονται από το διάλογο μεταξύ των διανοουμένων. Οι μαρτυρίες και οι πηγές που χρησιμοποιούνται είναι εγνωσμένου κύρους και αξίας, ακόμη και άσπονδοι ιδεολογικοί αντίπαλοι δεν καταδέχονται να χρησιμοποιήσουν αμφίβολες πηγές, μόνο και μόνο επειδή τους εξυπηρετούν.
Την επόμενη περίοδο, οργανώνονται καλύτερα οι διάφορες σχολές σκέψης, η Ακαδημία, το Λύκειο και οι διάφορες Στοές. Το αποκορύφωμα όμως είναι το Μουσείο στην Αλεξάνδρεια, το οποίο χρησιμοποιείται για μακροχρόνιες παρατηρήσεις, πειράματα, εφευρέσεις και πολλά άλλα. Αιτίες αυτής της εξέλιξης ήταν η Γεωμετρία και η επιστημονική μέθοδος, εν γένει.
Η Γεωμετρία του Ευκλείδη ήταν, μερικές φορές, άκρως εκνευριστική ακόμη και για τους βασιλείς ή τους σοφούς. Με ελάχιστες παραδοχές (αξιώματα) και την υποθετικοεπαγωγική μέθοδο χτίστηκε ένα επιστημονικό πεδίο που δεν ανεχόταν εσωτερικές αντιφάσεις, τα θεωρήματα είχαν οικουμενική ισχύ, ενώ είχε τεράστια οικονομική σημασία αφού μετρούσε επιφάνειες και βοηθούσε στην κατασκευή κτιρίων και μηχανών -προϊόντα περιζήτητα στη διεθνοποιημένη οικονομία της εποχής. Υπήρχε και άλλο πρόβλημα, όμως. Για τη Γεωμετρία, το κύρος αυτού που υποστήριζε κάτι δεν είχε καμία αξία, ένας νέος ή ένας δούλος μπορούνε να έχει δίκαιο και ένας ισχυρός της εποχής άδικο. Κάπως έτσι αναπτύχθηκαν οι Κωνικές Τομές, η τριγωνομετρία, ακόμη και μη ευκλείδειες γεωμετρίες, προκειμένου να διευκολύνονται οι μηχανικοί της εποχής στις κατασκευές που τους ανέθεταν τα βασίλεια και οι πόλεις -κράτη. Κάτι αντίστοιχο συνέβη πρόσφατα με τη Στατιστική και τους υπολογιστές.
Η ορολογία, στοιχείο της επιστημονικής μεθόδου, αναπτύχθηκε, ως ιδέα, από τον Ηρόφιλο. Ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει κοινές λέξεις με νέα έννοια, πχ τραπέζιο (= τραπέζι) ονομάστηκε το γνωστό σχήμα. Πάλι ο Ηρόφιλος έγραψε: "ας περιγραφούν πρώτα τα φαινόμενα, αν και δεν είναι τα πρώτα", προτάσσοντας έτσι τη σημασία του φαινομένου που μελετάται, αντί της θεωρίας που, ενδεχομένως, συμφέρει τον κάθε επιστήμονα χωριστά όταν ξεκινά την εργασία του.
Στο Μουσείο και σε άλλους οργανισμούς δούλευαν συστηματικά για κατανοήσουν τον κόσμο. Προϊόντα αυτής της δουλειάς ήταν εκπληκτικά, αν και τα περισσότερα χαμένα και άγνωστα σήμερα, τεχνολογικά επιτεύγματα. Όλα αυτά άρεσαν πολύ στους ισχυρούς της εποχής, καθώς αύξησαν τη δύναμή τους στα πεδία των μαχών και τους εμπορικούς δρόμους. Όμως, η εξέλιξη της επιστήμης πρόσφερε διάφορες εκκεντρικές, εκνευριστικές ή αστείες θεωρίες ή πρακτικές, όπως πχ ότι η γη είναι σφαιρική, ότι η η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο, ότι οι ωκεάνιες μάζες μετακινούνται -αποδείχθηκε το 19ο αιώνα -ότι θεόσταλτες νόσοι θεραπεύονται, ότι τα ανθεκτικά κράματα ή οι εκρήξεις χημικών "κοκταίηλ" επάνω στα πολεμικά πλοία δεν ήταν προϊόντα θεϊκής παρέμβασης αλλά της Χημείας. Όλα αυτά ξεσήκωσαν αρκετούς, όχι μόνο τους ιερείς, αλλά, δυστυχώς, και φιλοσόφους που πίστευαν ότι απειλούνταν η επίσημη τάξη πραγμάτων -ίσως και η φήμη τους.
Επομένως, το Μουσείο αποκεφαλίστηκε, με την επιστημονική ηγεσία του να εξοντώνεται και να εξορίζεται από τη χώρα, και οι επιστήμες διορθώθηκαν. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος επινόησε μια σεμνή γεωκεντρική θεωρία, εξήγησε πως οι αστερισμοί και οι ωροσκόποι επηρεάζουν το μέλλον των ανθρώπων -αν η φίλη σας υπολόγισε την ερωτική σας συναστρία, τότε χρησιμοποίησε τις ίδιες μεθόδους -και θεωρήθηκε αυθεντία στην Αστρονομία, ενώ ο Αρίσταρχος θεωρήθηκε παράλογος. Η Χημεία εμπλουτίστηκε με φιλοσοφικές περικοκλάδες και έδωσε τη θέση της στην Αλχημεία, με τους σημερινούς ιστορικούς να απορούν πως με λάθος μέθοδο οι αλχημιστές έβγαζαν σωστά συμπεράσματα. Τα Μαθηματικά έπαψαν να εξελίσσονται και να χρησιμοποιούνται στις πάσης φύσεως κατασκευές, ώστε πολλοί σήμερα να θεωρούν, εσφαλμένα, ότι αναπτύχθηκαν από χόμπι και όχι για να δώσουν λύσεις. Ο Γαληνός άσκησε την ιατρική βασισμένος στη διαίσθησή του και δε χρειάστηκε να κάνει πειράματα, όπως ο Ηρόφιλος.
Τελείως, φυσιολογικά, στο Μεσαίωνα ξεχάστηκε ακόμη και αυτό το υβρίδιο επιστήμης και δεισιδαιμονίας και αξιοποιήθηκαν μόνο οι μέθοδοι του Αριστοτέλη, κυρίως, και του Πλάτωνα, κατά διαστήματα. Δεν ήταν λίγο αλλά απείχε πάρα πολύ από την έξαρση της ανθρώπινης γνώσης κατά την ελληνιστική εποχή. Ο Φράνσις Μπέικον κριτικάροντας τον αριστοτελισμό του 17ου αιώνα αφυπνίζει πολλούς Ευρωπαίους αλλά και αυτός χρησιμοποιεί αριστοτελικές μεθόδους για τεκμηριώσει τη θέση του. Η μεγάλη αλλαγή (ή επαναφορά της επιστημονικής μεθόδου, αν προτιμάτε) θα γίνει, όμως, με το Γαλιλαίο, ο οποίος χρησιμοποιεί το πείραμα, τα μαθηματικά και την αναφορά σε έργα προηγούμενων μελετητών -πάνω -κάτω, ό,τι κάνουμε και σήμερα. Στα οικονομικά, ο Σμιθ χρησιμοποιεί πρωτογενή στοιχεία και την ιστορική ανάλυση, ενώ ο Ρικάρντο, με το υπόδειγμά του, είναι ίσως ο πρώτος φορμαλιστής στις κοινωνικές επιστήμες.
Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά κυριακάτικα; Είναι που πρόσφατα μερικοί διάσημοι οικονομολόγοι δήλωσαν, ευθέως ή εμμέσως, ότι έκαναν λάθος σχετικά με το GRexit και η Ελλάδα θα παραμείνει στην ευρωζώνη. Θυμηθείτε ότι όσο περισσότερο στηριζόμαστε στην αυθεντία ή, θου κύριε, στη μεταφυσική, τόσο πιο σαθρό είναι το έδαφος επάνω από το οποίο μιλάμε -αν και κάποιες φορές δε γίνεται αλλιώς, αφού η Σοφία (Wisschenschaft) είναι διαφορετική από την Επιστήμη (Science). Πάντως, όσο μιλάμε ειδικά, χρησιμοποιούμε μαθηματικά μοντέλα (γόνιμα, όχι αυτιστικά) και αποφεύγουμε τις προβλέψεις, τόσο χρησιμότερες είναι οι συμβουλές μας. Κάπου εκεί ατύχησαν και οι οικονομολόγοι. Αντί να εστιάζουν, στην αρθρογραφία τους, στο ειδικό, πχ πως μπορούν να προκύψουν συνέργειες ανάμεσα στη ναυτιλία, τα ναυπηγεία και τα λιμάνια (φορείς) της χώρας, εστίαζαν στο γενικό (το νόμισμα που θ α έχει η χώρα). Αντί να εξετάζουν τα πρωτογενή στοιχεία της χώρας -από τη Eurostat ή, έστω το Google Earth -βασίζονταν στο κύρος τους, σε κάποιους κανονισμούς της δανειακής σύμβασης ή των αποφάσεων των συνόδων κορυφής ή της ΕΚΤ που θα τους ήθελαν διαφορετικούς ή, ακόμη χειρότερα, σε δηλώσεις πολιτικών ή αναλυτών με πολύ λιγότερο κύρος από τους ίδιους. Και μου φαίνεται ότι, σταδιακά, αντί να εστιάζουν στα φαινόμενα, εστίαζαν στις θεωρίες τους, προσπαθώντας να τις σώσουν. (Από την παραπάνω κριτική εξαιρείται, ούτως ή άλλως, ο Κρούγκμαν και ο Στίγκλιτς, των οποίων η άποψη βιάζεται κατ' εξακολούθηση στην Ευρώπη και, ιδίως, στην Ελλάδα, από όσους θα ήθελαν μια περισσότερο φιλολαϊκή πολιτική στο εσωτερικό της χώρας.)
Τα παραπάνω βέβαια είναι πταίσματα σε μια χώρα που οι ηγέτες της επαίρονται για την προνομιακή σχέση που έχουν με τους Ουρανούς.
Διαβάστε:
(για τα επιτεύγματα της επιστήμης της Ελληνιστικής εποχής) Russo, L. (2006) Η λησμονημένη επανάσταση: Πως η επιστήμη γεννήθηκε το 300 π.Χ. και γιατί έπρεπε να ξαναγεννηθεί, Δίαυλος
(για το πως προκύπτουν στην πράξη οι επιστημονικές ανακαλύψεις) Γούτσον, Τζ. (1968/2010), Η Διπλή Έλικα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη
Στο Μουσείο και σε άλλους οργανισμούς δούλευαν συστηματικά για κατανοήσουν τον κόσμο. Προϊόντα αυτής της δουλειάς ήταν εκπληκτικά, αν και τα περισσότερα χαμένα και άγνωστα σήμερα, τεχνολογικά επιτεύγματα. Όλα αυτά άρεσαν πολύ στους ισχυρούς της εποχής, καθώς αύξησαν τη δύναμή τους στα πεδία των μαχών και τους εμπορικούς δρόμους. Όμως, η εξέλιξη της επιστήμης πρόσφερε διάφορες εκκεντρικές, εκνευριστικές ή αστείες θεωρίες ή πρακτικές, όπως πχ ότι η γη είναι σφαιρική, ότι η η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο, ότι οι ωκεάνιες μάζες μετακινούνται -αποδείχθηκε το 19ο αιώνα -ότι θεόσταλτες νόσοι θεραπεύονται, ότι τα ανθεκτικά κράματα ή οι εκρήξεις χημικών "κοκταίηλ" επάνω στα πολεμικά πλοία δεν ήταν προϊόντα θεϊκής παρέμβασης αλλά της Χημείας. Όλα αυτά ξεσήκωσαν αρκετούς, όχι μόνο τους ιερείς, αλλά, δυστυχώς, και φιλοσόφους που πίστευαν ότι απειλούνταν η επίσημη τάξη πραγμάτων -ίσως και η φήμη τους.
Επομένως, το Μουσείο αποκεφαλίστηκε, με την επιστημονική ηγεσία του να εξοντώνεται και να εξορίζεται από τη χώρα, και οι επιστήμες διορθώθηκαν. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος επινόησε μια σεμνή γεωκεντρική θεωρία, εξήγησε πως οι αστερισμοί και οι ωροσκόποι επηρεάζουν το μέλλον των ανθρώπων -αν η φίλη σας υπολόγισε την ερωτική σας συναστρία, τότε χρησιμοποίησε τις ίδιες μεθόδους -και θεωρήθηκε αυθεντία στην Αστρονομία, ενώ ο Αρίσταρχος θεωρήθηκε παράλογος. Η Χημεία εμπλουτίστηκε με φιλοσοφικές περικοκλάδες και έδωσε τη θέση της στην Αλχημεία, με τους σημερινούς ιστορικούς να απορούν πως με λάθος μέθοδο οι αλχημιστές έβγαζαν σωστά συμπεράσματα. Τα Μαθηματικά έπαψαν να εξελίσσονται και να χρησιμοποιούνται στις πάσης φύσεως κατασκευές, ώστε πολλοί σήμερα να θεωρούν, εσφαλμένα, ότι αναπτύχθηκαν από χόμπι και όχι για να δώσουν λύσεις. Ο Γαληνός άσκησε την ιατρική βασισμένος στη διαίσθησή του και δε χρειάστηκε να κάνει πειράματα, όπως ο Ηρόφιλος.
Τελείως, φυσιολογικά, στο Μεσαίωνα ξεχάστηκε ακόμη και αυτό το υβρίδιο επιστήμης και δεισιδαιμονίας και αξιοποιήθηκαν μόνο οι μέθοδοι του Αριστοτέλη, κυρίως, και του Πλάτωνα, κατά διαστήματα. Δεν ήταν λίγο αλλά απείχε πάρα πολύ από την έξαρση της ανθρώπινης γνώσης κατά την ελληνιστική εποχή. Ο Φράνσις Μπέικον κριτικάροντας τον αριστοτελισμό του 17ου αιώνα αφυπνίζει πολλούς Ευρωπαίους αλλά και αυτός χρησιμοποιεί αριστοτελικές μεθόδους για τεκμηριώσει τη θέση του. Η μεγάλη αλλαγή (ή επαναφορά της επιστημονικής μεθόδου, αν προτιμάτε) θα γίνει, όμως, με το Γαλιλαίο, ο οποίος χρησιμοποιεί το πείραμα, τα μαθηματικά και την αναφορά σε έργα προηγούμενων μελετητών -πάνω -κάτω, ό,τι κάνουμε και σήμερα. Στα οικονομικά, ο Σμιθ χρησιμοποιεί πρωτογενή στοιχεία και την ιστορική ανάλυση, ενώ ο Ρικάρντο, με το υπόδειγμά του, είναι ίσως ο πρώτος φορμαλιστής στις κοινωνικές επιστήμες.
Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά κυριακάτικα; Είναι που πρόσφατα μερικοί διάσημοι οικονομολόγοι δήλωσαν, ευθέως ή εμμέσως, ότι έκαναν λάθος σχετικά με το GRexit και η Ελλάδα θα παραμείνει στην ευρωζώνη. Θυμηθείτε ότι όσο περισσότερο στηριζόμαστε στην αυθεντία ή, θου κύριε, στη μεταφυσική, τόσο πιο σαθρό είναι το έδαφος επάνω από το οποίο μιλάμε -αν και κάποιες φορές δε γίνεται αλλιώς, αφού η Σοφία (Wisschenschaft) είναι διαφορετική από την Επιστήμη (Science). Πάντως, όσο μιλάμε ειδικά, χρησιμοποιούμε μαθηματικά μοντέλα (γόνιμα, όχι αυτιστικά) και αποφεύγουμε τις προβλέψεις, τόσο χρησιμότερες είναι οι συμβουλές μας. Κάπου εκεί ατύχησαν και οι οικονομολόγοι. Αντί να εστιάζουν, στην αρθρογραφία τους, στο ειδικό, πχ πως μπορούν να προκύψουν συνέργειες ανάμεσα στη ναυτιλία, τα ναυπηγεία και τα λιμάνια (φορείς) της χώρας, εστίαζαν στο γενικό (το νόμισμα που θ α έχει η χώρα). Αντί να εξετάζουν τα πρωτογενή στοιχεία της χώρας -από τη Eurostat ή, έστω το Google Earth -βασίζονταν στο κύρος τους, σε κάποιους κανονισμούς της δανειακής σύμβασης ή των αποφάσεων των συνόδων κορυφής ή της ΕΚΤ που θα τους ήθελαν διαφορετικούς ή, ακόμη χειρότερα, σε δηλώσεις πολιτικών ή αναλυτών με πολύ λιγότερο κύρος από τους ίδιους. Και μου φαίνεται ότι, σταδιακά, αντί να εστιάζουν στα φαινόμενα, εστίαζαν στις θεωρίες τους, προσπαθώντας να τις σώσουν. (Από την παραπάνω κριτική εξαιρείται, ούτως ή άλλως, ο Κρούγκμαν και ο Στίγκλιτς, των οποίων η άποψη βιάζεται κατ' εξακολούθηση στην Ευρώπη και, ιδίως, στην Ελλάδα, από όσους θα ήθελαν μια περισσότερο φιλολαϊκή πολιτική στο εσωτερικό της χώρας.)
Τα παραπάνω βέβαια είναι πταίσματα σε μια χώρα που οι ηγέτες της επαίρονται για την προνομιακή σχέση που έχουν με τους Ουρανούς.
Διαβάστε:
(για τα επιτεύγματα της επιστήμης της Ελληνιστικής εποχής) Russo, L. (2006) Η λησμονημένη επανάσταση: Πως η επιστήμη γεννήθηκε το 300 π.Χ. και γιατί έπρεπε να ξαναγεννηθεί, Δίαυλος
(για το πως προκύπτουν στην πράξη οι επιστημονικές ανακαλύψεις) Γούτσον, Τζ. (1968/2010), Η Διπλή Έλικα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.