Που οδηγούν όλοι οι δρόμοι;

Σύμφωνα με τον Giddens, τα σημάδια εκσυγχρονισμού μιας κοινωνίας είναι δύο: η εκβιομηχάνιση και η αστικοποίηση. Ο Giddens θεωρεί και τα δύο φαινόμενα αποτέλεσμα κάποιας επιτυχημένης επανάστασης, είτε στον οικονομικό είτε στον πολιτικό τομέα αλλά, σε κάθε περίπτωση, εμφορούμενης από κοσμικά ιδεώδη. Σύμφωνα, πάλι, με τον Richard Knight, οι πόλεις διαιρούνται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: σε εκείνες που στηρίζουν την επιβίωση τους σε κάποιο "ηθικό κανόνα" και σε εκείνες που στηρίζονται στους επιχειρηματικούς και επιστημονικούς φορείς για να αντλήσουν οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους.

Όπως είναι ευρύτερα γνωστό, η εκβιομηχάνιση μεταβάλλει τις πατερναλιστικές σχέσεις που υπάρχουν στις παραδοσιακές κοινωνίες, αφαιρώντας τα στοιχεία της μεταφυσικής (θρησκεία, μαγεία κλπ) από τις κοινωνικές σχέσεις και αφήνοντας να κυριαρχήσει κάποιο κοσμικό ιδεώδες ή πρακτική, όπως η αφοσίωση στην πατρίδα, το νόμο ή  το οικονομικό συμφέρον, επιτρέποντας διαρκής αύξηση της παραγωγής και αναδεικνύοντας συνεχώς νέες κοινωνικές δυνάμεις που ζητούν συμμετοχή στην νομή του πλούτου και της εξουσίας. Η αστικοποίηση μεταβάλλει εντελώς το φυσικό περιβάλλον, επιτρέπει σε νέους φορείς να έρθουν στο προσκήνιο (επιχειρήσεις, πανεπιστήμια κα) και οδηγεί σε νέα κοινωνικά ήθη, βασισμένα στην κοινωνική επιλεκτικότητα (πχ παρόμοιο κοινωνικό προφίλ) και όχι τη χωρική επιλεκτικότητα (πχ γειτονιά). 

Παράλληλα, ο διαχωρισμός των πόλεων που κάνει ο Knight, ως προς την πηγή δύναμης, είναι πολύ ενδιαφέρων. Είναι άλλη περίπτωση πχ η Ρώμη που οφείλει τη διεθνή ακτινοβολία της στο γεγονός ότι ήταν πρωτεύουσα, επί πολλούς αιώνες, μιας αυτοκρατορίας ή στο γεγονός ότι είναι έδρα μιας παγκόσμιας θρησκείας επί δύο χιλιετίες από εκείνη του Σικάγο, το οποίο στηρίχτηκε κατ' αποκλειστικότητα στις "βέλτιστες πρακτικές" των τελευταίων δύο αιώνων. Η Ρώμη θα είναι έδρα παγκόσμια θρησκείας και πρωτεύουσα κράτους για πολύ. Θεωρούταν σημαντική πόλη ακόμη και στο Μεσαίωνα που είχε μερικές χιλιάδες κάτοικους. Το Σικάγο πρέπει να είναι διαρκώς στην αιχμή των οικονομικών και πολιτιστικών εξελίξεων. Όταν δεν είναι -όπως πχ κατά την περίοδο της αποβιομηχάνισης του δυτικού κόσμου -έχει πρόβλημα. 

Το Σικάγο είχε ελάχιστους κατοίκους το 1833 και πάνω από ένα εκατομμύριο το 1890. Σήμερα αριθμεί -η ευρύτερη περιοχή -κοντά στα δέκα εκατομμύρια. Αντίθετα από την Ουάσιγκτον και περισσότερο από το "μονοθεματικό" Λος Άντζελες (κινηματογράφος και μουσική) και την "αειθαλή" και προικισμένη από τη γεωγραφία Νέα Υόρκη, το Σικάγο βάσισε την εξέλιξή του στην ενθουσιώδη αξιοποίηση των καλύτερων ιδεών του 19ου αιώνα: την ανάπτυξη των σιδηροδρόμων, την διοργάνωση πολλών Παγκόσμιων Εκθέσεων, τους ουρανοξύστες, ένα δυναμικό πανεπιστήμιο που έδωσε την περίφημη Σχολή του Σικάγο, τη βιομηχανία σιδήρου και άνθρακα. Μέχρι και οι εγκληματικές δραστηριότητες ακολούθησαν το ρεύμα και απέκτησαν, σταδιακά, οργανωμένη, "βιομηχανική" μορφή, λειτουργώντας, μάλιστα, ως υπόδειγμα και για άλλες περιοχές του κόσμου. Σταδιακά, βέβαια, οι καιροί άλλαξαν. Παρ' όλη, όμως, την κάμψη που προκάλεσε η βιομηχανική άνοδος περιοχών από χώρες του κάποτε Τρίτου Κόσμου -σε αντίθεση με όσα πιστεύουμε στη Δύση δεν είναι "όλη" η Κίνα εκβιομηχανισμένη, ούτε "όλη" η Ινδία -το Σικάγο εξακολουθεί να θεωρείται μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Βόρειας Αμερικής.

Ποιες είναι οι "βέλτιστες πρακτικές" σήμερα; Στην εποχή που ζούμε, οι πόλεις (αλλά και οι περιφέρειες και οι χώρες), ιδίως οι μεγαλύτερες, συνεργάζονται μεταξύ τους, οι πολιτικές, επιχειρηματικές και επιστημονικές ηγεσίες τους καταστρώνουν κοινά σχέδια, δημιουργούν κοινές υποδομές, υλοποιούν από κοινού έργα, μέχρι και διοργανώνουν από κοινού σημαντικά γεγονότα. Προχωρούν σε αστικές αναπλάσεις με μεγάλο συμβολικό κεφάλαιο, διευκολύνουν τις επενδύσεις, διοργανώνουν (αλλά όχι υπερκοστολογημένα) αθλητικά, εμπορικά και πολιτιστικά γεγονότα μεγάλης κλίμακας, προσπαθώντας, όμως, να ενσωματώσουν στις εξελίξεις όσους δεν μπορούν να συμβαδίσουν με αυτές μόνοι τους. Οι κυβερνήσεις, οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι φορείς με τεχνογνωσία αιχμής προηγούνται μεν και δίνουν τον τόνο αλλά η αυτοδιοίκηση, οι μικρότερες επιχειρήσεις, τα επιμελητήρια και τα πανεπιστήμια ακολουθούν κατά πόδας. Δεν είναι εύκολη η ισορροπία τόσων key players σε τόσο ετερόκλητους στόχους και συχνά χάνεται. Σημασία, όμως, έχει η εξωστρέφεια, η διασύνδεση, ο ανταγωνισμός -εκεί που δεν υπάρχει συνεργασία -και σε  κ α μ ί α περίπτωση η απομόνωση ή η ραθυμία. Η βιομηχανική καινοτομία, οι εξαγωγές, η διαφύλαξη των σπάνιων φυσικών και πολιτιστικών πόρων και, γενικά, οι ολοκληρωμένες δράσεις που καταλήγουν σε blockbusters, κάθε τύπου, από τα tablets και το Google Earth μέχρι την Νέα Οικονομική Γεωγραφία και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, απαιτούν -πέρα από την τεχνογνωσία και το μάνατζμεντ φυσικά- κινητικότητα, καλλιέργεια, υπομονή και δουλειά. Και αποτυχίες. Δεν γίνεται αλλιώς.

Σε μια εποχή που οι BRICS προσπαθούν να κάνουν λιγότερο άνιση τη σχέση τους με το δυτικό κόσμο -και, σε γενικές γραμμές, τα καταφέρνουν -σε μια εποχή που αναμένεται να υπάρχουν 10 κινεζικές μεγαπόλεις (δηλαδή πόλεις με περισσότερους από 10 εκατομμύρια κάτοικους -ή μια Ελλάδα -η καθεμία) το 2025 -σε δώδεκα χρόνια, όσα δηλαδή έχουν περάσει σήμερα από την 11/9 -που παράγουν και εξάγουν διαρκώς, σε μια εποχή που οι ΗΠΑ, ως απάντηση στις BRICS, συζητούν με την ΕΕ για κάποια μορφή οικονομικής ένωσης, ο ευρωπαϊκός νότος -και η Ελλάδα περισσότερο από τους υπόλοιπους -μοιάζει να ομφαλοσκοπεί. Τα κατεστημένα συμφέροντα αρνούνται να παραδεχτούν ότι οι εξελίξεις μας έχουν ξεπεράσει όλους και μεταφέρουν το κόστος σε εμάς τους υπόλοιπους. Ελπίζοντας σε τι; Κανείς δεν ξέρει. Η μπόρα δεν πρόκειται να περάσει χωρίς βαθιές τομές στους θεσμούς, τις αξίες και τα ήθη των χωρών μας, στον τρόπο που επιχειρούμε, εργαζόμαστε, μορφωνόμαστε, συζητάμε, υλοποιούμε. Ή χωρίς την αποτυχία και τον γεωπολιτικό υποβιβασμό των BRICS, όπως άλλωστε παλαιότερα της ΕΣΣΔ, λόγω της αδυναμίας  εκδημοκρατισμού και της κοινωνικής ενσωμάτωσης των περισσότερο αδύναμων πολιτών στις νέες κοινωνίες που προκύπτουν. Είναι σωστό, όμως, από κάθε άποψη, να βασιζόμαστε για το βιοτικό μας επίπεδο στην καταστροφή ή την περιθωριοποίηση ολόκληρων χωρών;

Μπορεί να ευθύνεται η καθυστερημένη εκβιομηχάνιση του Ευρωπαϊκού Νότου -και ατελής στην περίπτωση της χώρας μας -η οποία χρονικά συμπίπτει (10 -20 χρόνια δεν είναι πολλά, όταν έχουμε να κάνουμε με την εκβιομηχάνιση ή τα τεράστια δημογραφικά μεγέθη) με την ανεξαρτησία χωρών όπως η Κίνα ή Ινδία, για την παραγωγική καχεξία της περιοχής μας (η βόρεια Ιταλία και η Καταλανία διαφέρουν αρκετά ως προς αυτό αλλά δεν αρκεί). Η, επίσης, καθυστερημένη αστικοποίηση βοηθά στην επιβίωση -αν όχι την επιβράβευση -συνηθειών, όπως πχ η ανομία, η συσπείρωση γύρω από άτομα, ήθη και πρακτικές (όχι πάντα τα καλύτερα) που γνωρίζουμε από χρόνια, η άγνοια και η δυσπιστία προς το καινούριο. Οι πόλεις μας, πάντως, ελπίζουν ακόμη στον "ηθικό κανόνα": αν διαβάσετε επίσημα σχέδια, μελέτες και δηλώσεις, που αναφέρονται σε αυτές, θα δείτε ότι οι περισσότεροι επιμένουν στον σπουδαίο εθνικό/ περιφερειακό/ τοπικό ρόλο που διαδραματίζουν και γι' αυτό διασώζονται αναπτυξιακά. Ο διεθνής ρόλος είναι ο "φτωχός συγγενής", καθώς αυτό που ουσιαστικά μετρά, σύμφωνα με την κυρίαρχη άποψη, ακόμη και σήμερα που έχουν ανατραπεί τα πάντα, είναι η χωροθέτηση και η πολυδιάσπαση των δημόσιων υπηρεσιών και η διασπορά του κρατικού χρήματος, ώστε να πάρουν όλοι. Όχι η εξωστρέφεια. Η επιχειρηματικότητα, η εξωστρέφεια, η καινοτομία, για να είναι βιώσιμες και κοινωνικά ωφέλιμες, απαιτούν πολλή προσπάθεια, προσεκτικό σχεδιασμό, ανοιχτούς ορίζοντες, καθαρούς κανόνες για όλους και γενναιόδωρες υλικές και ηθικές ανταμοιβές. Δεν είναι, προφανώς, αυτά για τις κυρίαρχες τάξεις της Ελλάδας αλλά και άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Το Μιλάνο και η Βαρκελώνη, με τις αδυναμίες τους αλλά και με ακμαία παραγωγική και πολιτιστική συγκρότηση, κατάφεραν να ξεφύγουν από τη μιζέρια του Ευρωπαϊκού Νότου και ελπίζω ειλικρινά να μην τις συμπαρασύρει το γενικότερο αρνητικό ρεύμα της ευρωζώνης. Όπως άλλοτε το Σικάγο, βασίστηκαν, κάθε μία, στα μεγαλύτερά της ατού, απευθύνθηκαν εγκαίρως σε ένα διεθνές κοινό και οι προσπάθειες καρποφόρησαν. Η ιστορία και η ταυτότητα των πόλεων έγιναν καταλύτης των εξελίξεων, όχι τροχοπέδη. Τα προβλήματα δε λείπουν -ποτέ δε λείπουν - αλλά το όραμά τους είναι ξεκάθαρο.

Οι υπόλοιποι πολίτες, κάτοικοι, επαγγελματίες κλπ, βρισκόμαστε σε σταυροδρόμι. Να υιοθετήσουμε τα επιτυχημένα παραδείγματα των άλλων ή να επιμείνουμε μέχρι τέλους σε κάποιο από τα πολυσυζητημένα δόγματα του κάθε κόμματος ή "γκουρού" της πολιτικής και της τηλεόρασης; Προσωπικά, πιστεύω ότι όλοι δρόμοι του μέλλοντος για τις πόλεις του Ευρωπαϊκού Νότου, της Ανατολικής Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και πολλών ακόμη περιοχών, άλλοι σε ευθεία και άλλοι με στροφές, οδηγούν στο μοντέλο του Σικάγο, όχι σε αυτό της Ρώμης. Σε μια εποχή ακραίου ανταγωνισμού, με τεράστια γεωγραφική διασπορά, η ακμή μιας πόλης δε μπορεί να βασιστεί πλέον σε "παρασιτικά", από οικονομικής άποψης, χαρακτηριστικά, όπως πχ οι ιδιαίτερες κυβερνητικές αποφάσεις. Χρειάζονται συνθέσεις, αποτελεσματικότητα και σίγουρα όχι άλλες καθυστερήσεις. Όσο οι Έλληνες φιλοσοφούμε, οι ανταγωνιστές μας στην Άπω Ανατολή,  τη Νότια Αμερική και την πρώην ΕΣΣΔ, μας ξεπερνούν. Και καλά κάνουν. Όταν οι ελληνικές πόλεις μοιάσουν στις τριτοκοσμικές παραγκουπόλεις από την ανεργία, τη φτώχεια και την εγκληματικότητα, θα παρηγορούμαστε μιλώντας για "λίκνα του πολιτισμού" ή για τη σπουδαία παράδοση τους -που, κατά κανόνα, θα γνωρίζουμε, θα περιφέρουμε και θα επαινούμε εμείς οι ίδιοι, εντός, πάντα, των ελληνικών συνόρων;


Διαβάστε, ενδεικτικά, για τον κόσμο που αναδύεται:

http://www.hafencity.com/en/home.html

http://www.tovima.gr/politics/article/?aid=487819