Ο χωροταξικός σχεδιασμός της Ελλάδας σε σταυροδρόμι

Γίνεται συζήτηση τελευταία για την "αναμόρφωση" του χωροταξικού σχεδιασμού, μια παλιά και πονεμένη ιστορία για το ελληνικό κράτος. Μέχρι σήμερα ο χωροταξικός σχεδιασμός είναι, θεωρητικά, "από επάνω προς τα κάτω" δηλαδή πρώτα σχεδιάζουμε για όλη τη χώρα, μετά για διάφορους τομείς σε εθνικό επίπεδο, μετά για τις περιφέρειες, πιο μετά για διάφορες ζώνες κοκ. Στην πράξη, σχεδιάζουμε αναλόγως της πολιτικής συγκυρίας και των αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας. 

Αποτέλεσμα της όλης κατάστασης είναι μια πληθώρα τεχνικών και νομικών όρων, θεσμικών εργαλείων (πολλά από τα οποία δεν αξιοποιούνται καθόλου), "φλυαρίας" στην προγραμματική γλώσσα κλπ, χωρίς όμως αποτελεσματικό μηχανισμό υλοποίησης και χωρίς επαρκή χρηματοδότηση -μη ρωτάτε τι έγιναν τέσσερα κοινοτικά πακέτα... Με άλλα λόγια, αν και οι προσπάθειες που έγιναν τις τελευταίες δεκαετίες έδωσαν ορισμένα αποτελέσματα, η Ελλάδα απέχει πολύ από το να θεωρείται μια χώρα με ικανοποιητική χωροταξία, καθώς πχ οι σχέσεις ανάμεσα στο εθνικό κέντρο (Αττική, Οινόφυτα, βιομηχανικές περιοχές της Κορίνθου) και στην περιφέρεια -πλην Θεσσαλονίκης -παραμένουν εξαιρετικά άνισες, από την πλευρά της δημογραφίας και της ανάπτυξης -χωρίς το πρόβλημα να εξαντλείται εκεί. Το τελευταίο, πάντως, θα έχει πολύ σημαντικές επιπτώσεις στην προσπάθεια οικονομικής ανάκαμψης των επόμενων χρόνων, ιδίως αν συνδυαστεί με οξυμένες διπλωματικές σχέσεις με όμορες χώρες που θα βάλουν στεγανά στα βόρεια και ανατολικά σύνορα της χώρας.

Για το μέλλον της χωροταξίας στην Ελλάδα διαγράφονται, εκ των πραγμάτων, τρία σενάρια: 1) συνέχιση του υφιστάμενου μοντέλου, 2) υιοθέτηση ενός ευέλικτου μοντέλου, 3) κατάργηση κάθε μοντέλου

Σενάριο 1ο: Συνέχιση του υφιστάμενου μοντέλου

Το υφιστάμενο μοντέλο εμπνέεται, εμμέσως, από τη Γαλλία. Πολλά δεσμευτικά σχέδια, λεπτομερείς μελέτες, τα περισσότερα επίπεδα σχεδιασμού διεθνώς -περισσότερα και από τη Γαλλία που έχει εξαπλάσιο πληθυσμό -και γενικά ένα "βαρύ" μοντέλο, σε μια εποχή και μια συγκυρία που απαιτεί ταχύτητα.

Το υφιστάμενο μοντέλο έχει πολλούς φίλους, τόσο στους φορείς όσο και στα πρόσωπα. Είναι δοκιμασμένο και ταιριάζει στο δογματισμό της ελληνικής κουλτούρας -δεν είναι τυχαίο που η Ελλάδα, ως νεοπαγές κράτος, πριν δύο αιώνες, υιοθέτησε άμεσα τον ναπολεόντειο Κώδικα και το γαλλικό συγκεντρωτισμό στη διοίκηση και τη Δικαιοσύνη. Από την άλλη, για να πετύχει το υφιστάμενο μοντέλο χρειάζεται μια μικρή επανάσταση. Οι Γάλλοι, οι οποίοι έχουν να επιδείξουν σημαντικές επιτυχίες, πχ δημιούργησαν τον DATAR, και του έδωσαν τρομακτική δύναμη: υπάγεται απευθείας στο Γάλλο πρωθυπουργό, έχει ενιαία δομή και ικανή στελέχωση, μπορεί να σταματά ακόμα και ενέργειες υπουργείων. Στην Ελλάδα αντίθετα υπάρχουν διάσπαρτοι φορείς που υπάγονται σε αδύναμους πολιτικούς προϊσταμένους και, κατά κανόνα, στελεχώνονται με συντεχνιακά  κριτήρια. Είναι μάλλον απίθανο να συμβεί η "μικρή επανάσταση" και δεν είναι σαφές πως μπορεί να είναι ωφέλιμο το υφιστάμενο μοντέλο.

Σενάριο 2ο: υιοθέτηση ενός ευέλικτου μοντέλου

Για ένα μέρος που πολιτικού συστήματος, η "ευελιξία" στο χώρο είναι πλέον ένα είδος "μαγικής λέξης" που επιλύει τα πάντα. Άπαξ και τη φέρουμε τα προβλήματα θα λυθούν. Σύμφωνα με αυτή την άποψη τα χωροταξικά σχέδια θα αντικατασταθούν με Οδηγίες, οι οποίες θα είναι ενδεικτικές και όχι δεσμευτικές, οι διευθύνσεις των Υπουργείων και οι μεγάλοι ιδιώτες θα κάνουν άνετα του κεφαλιού τους, χωρίς να νοιάζονται για το πως θα είναι η περιοχή παρέμβασης σε 10 -20 χρόνια, ούτε πόσα  χρήματα θα χρειάζονται για την αποκάστασή της, αφού αυτό που προέχει είναι η ψηφοθηρία για τους πολιτικούς και η άμεση απόσβεση της επένδυσης για τους ιδιώτες. Επικαλούνται μάλιστα και παραδείγματα από τη Βόρεια Ευρώπη, όπου πράγματι σε στρατηγικό επίπεδο η χωροταξία είναι τελείως ενδεικτική.

Μία πληροφορία, όμως, που δεν είναι ευρέως γνωστή στην Ελλάδα -και ανατρέπει την προηγούμενη εικόνα - είναι ότι ο σχεδιασμός των χρήσεων γης* στην Βόρεια Ευρώπη είναι πλήρης -άνω του 95% -και με συγκροτημένο διοικητικό μηχανισμό. Αντίθετα στην Ελλάδα είναι κάτω από 50% και με σημαντικές αδυναμίες στο διοικητικό μηχανισμό, επομένως, η εφαρμογή είναι μικρότερης έκτασης. Πέρα από την πολιτική βούληση, οι βόρειες χώρες έχουν ένα de facto πλεονέκτημα: μεγάλες ιδιοκτησίες στα χέρια λίγων ιδιοκτητών, οπότε ο κανονιστικός σχεδιασμός του χώρου είναι αρκετά εύκολος. Στην Ελλάδα οι ιδιοκτησίες είναι πολλές, κατακερματισμένες, συχνά με πολλούς ιδιοκτήτες η κάθε μία. Δεν είναι πολύ βέβαιο ότι θα καταφέρουμε σύντομα να αποκτήσουμε πλήρη σχεδιασμό χρήσεων γης, ιδίως μετά τη χρεοκοπία της χώρας.

Η αντικατάσταση των Σχεδίων από τις Οδηγίες, χωρίς τον πλήρη σχεδιασμό χρήσεων γης, μπορεί  να είναι για τη χώρα από επιζήμια έως καταστροφική γιατί οδηγεί εύκολα στο 3ο Σενάριο. 

Σενάριο 3ο: κατάργηση κάθε μοντέλου

Αν και λέγονταν με μισόλογα μέχρι πρόσφατα -συνήθως από εργολάβους που ήθελαν να χτίζουν πολύ, να πουλάνε ακριβά τα διαμερίσματα στους άλλους και οι ίδιοι να μένουν κάπου καλύτερα, σε περιοχές εμβληματικές ή με ωραίο ρυμοτομικό σχέδιο- η σιωπηρή κατάργηση κάθε μοντέλου χωροταξικού σχεδιασμού είναι πιθανό να υιοθετηθεί σαν λύση, ιδίως αν αναλογιστούμε τη σύνθεση της σημερινής Βουλής, με τα ελάχιστα πολιτικά "αναχώματα" υπέρ της βιώσιμης ανάπτυξης. 

Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι οι οικιστικές επεκτάσεις σε όλη τη χώρα θα είναι τυχαίες, αποσπασματικές και διάσπαρτες, αρκετές φορές θα προέρχονται από καταπατήσεις, το κόστος κατασκευής, χρήσης και συντήρησης των υποδομών θα είναι υψηλότερο και η προστασία από φυσικούς και ανθρωπογενείς κινδύνους πολύ αμφίβολη. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι τεράστιο πάγιο κεφάλαιο θα επενδυθεί αντιπαραγωγικά, με τρόπο που δεν επιδέχεται βελτίωση (πχ πόσο κοστίζει σε χρήμα και χρόνο να ξαναχτίσουμε την Αθήνα από την αρχή, ώστε να είναι διεθνώς επιθυμητή για κατοικία και επενδύσεις; ) και πολύτιμη γη θα σπαταληθεί (η "ποιοτική" γη -αυτή που δεν υφίσταται μεγάλη διάβρωση, έχει ήπια κλίση, είναι εύφορη κλπ -είναι σχετικά λίγη στην Ελλάδα). Κάποιοι θα γίνουν πλούσιοι, όμως, η κοινωνία θα χάσει πάρα πολλά.

Από τα παραπάνω είναι σαφές ότι δεν υπάρχει εύκολη απάντηση για το μέλλον της χωροταξίας στην Ελλάδα. Είναι βέβαιο ότι, επισήμως, θα έχουμε κάποιο μοντέλο χωροταξίας, αφού το αντίθετο θα προσιδίαζε σε αφρικανική χώρα και πολλοί Έλληνες θα δυσανασχετούσαν. Είναι πάντως πιθανό να υιοθετηθεί κάποιο από τα δύο υποδείγματα (γαλλικό -βορειοευρωπαϊκό) αλλά όχι εξ ολοκλήρου, μόνο το πιο "ανώδυνο" μέρος του. Το κόστος, φυσικά, θα το πληρώνουμε όλοι, για πολύ καιρό.

*Ο σχεδιασμός χρήσεων γης δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι πάντα τύπου "σε μια Ζώνη επιτρέπεται μόνο η χρήση Α". Μπορεί να επιτρέπονται οι χρήσεις Α, Ε και Ι ή οι χρήσεις Α έως Ζ ή να απαγορεύονται οι χρήσεις Κ έως Σ και να επιτρέπονται οι υπόλοιπες. Ο ακριβής συνδυασμός χρήσεων εξαρτάται από την περιοχή, τις τάσεις που υπάρχουν, την αξία της γης κλπ.